Alternatif Destekleyici İletişim Sistemi (ADİS)

Alternatif ve Destekleyici İletişim Sistemleri (ADİS)

Alternatif ve destekleyici iletişim sistemleri (ADİS), konuşarak iletişim kurmakta güçlük yaşayan kişinin düşüncelerini, ihtiyaçlarını ve duygularını ifade etmesine yardımcı olan yöntemlerin bütünüdür. Uluslararası kaynaklarda augmentative and alternative communication (AAC) adıyla geçer.

Destekleyici iletişim, kişinin mevcut konuşmasını tamamlar. Alternatif iletişim ise konuşmanın yeterli olmadığı durumlarda başka bir ifade yolu sağlar. ADİS yalnızca tablet veya konuşma cihazı demek değildir; jestler, işaretler, resimler ve iletişim panoları da bu kapsamda yer alır.

ADİS Kimler İçin Değerlendirilebilir?

Konuşması henüz gelişmemiş, sınırlı gelişmiş veya başkaları tarafından anlaşılması güç olan çocuklarda ADİS değerlendirmesi düşünülebilir. Otizm spektrum bozukluğu, serebral palsi, gelişimsel güçlükler, çocukluk çağı konuşma apraksisi ve bazı genetik durumlar buna örnektir. Ancak bir tanının bulunması, tek başına hangi iletişim sisteminin uygun olduğunu belirlemez. Çocuğun günlük yaşamda neyi, kime ve nasıl anlatabildiği değerlendirilir.

ADİS kullanımı için çocuğun belirli bir yaşa gelmesini, önce konuşmayı öğrenmesini veya belli bir bilişsel beceri düzeyine ulaşmasını beklemek gerekmez. İletişim ihtiyacı varsa uygun yöntemler erken dönemde değerlendirilebilir.

Hangi İletişim Yöntemleri Kullanılır?

Çocuğun gereksinimine göre birden fazla yöntem birlikte kullanılabilir:

Jest ve işaretler: İşaret etme, baş hareketleri veya öğrenilmiş el işaretleri.

Nesneler ve görseller: Gerçek nesneler, fotoğraflar, semboller ve resimli kartlar.

İletişim panoları ve kitapları: Çocuğun seçenekleri göstererek mesaj oluşturabildiği araçlar.

Yazı ve harf panoları: Okuma yazma becerisine uygun çocuklar için seçenekler.

Ses üreten cihazlar ve uygulamalar: Seçilen sözcük veya mesajı seslendiren araçlar.

En gelişmiş teknolojinin her çocuk için en uygun seçenek olduğu varsayılmaz. Bazı çocuklar resimli bir panoyu daha kolay kullanırken bazıları ses üreten bir cihazdan yararlanabilir. Motor becerileri sınırlı olan çocuklarda gözle seçim gibi farklı erişim yolları da değerlendirilebilir.

Dil ve Konuşma Terapisti Neleri Değerlendirir?

Dil ve konuşma terapisti çocuğun yalnızca kaç sözcük söylediğine bakmaz. Başkalarının söylediklerini nasıl anladığını; isteklerini, reddetme davranışını, sorularını ve duygularını nasıl ifade ettiğini; hangi ortamlarda iletişimin zorlaştığını inceler.

Değerlendirmede çocuğun görme, işitme ve motor özellikleri; dikkat ve öğrenme biçimi; aile ve okulda kullanılan diller; çocuğun tercihleri ve iletişim kurduğu kişilerin gereksinimleri dikkate alınır. Gerektiğinde ergoterapist, öğretmen, hekim ve diğer uzmanlarla birlikte çalışılır. Seçilen sistem uygulamada denenir ve çocuğun ihtiyaçları değiştikçe yeniden düzenlenir.

ADİS Konuşmayı Engeller mi?

Ailelerin sık sorduğu sorulardan biri, görsel veya cihaz kullanan çocuğun konuşmayı bırakıp bırakmayacağıdır. Mevcut araştırmalar, ADİS kullanımının konuşma gelişimini engellediği görüşünü desteklememektedir. Bununla birlikte ADİS’in her çocukta konuşmayı başlatacağını veya belirli bir hızda artıracağını söylemek de doğru değildir.

Amaç çocuğun iletişim kurabilmesini sağlamaktır. Çocuk konuşabiliyorsa konuşma, jestler ve ADİS birlikte kullanılabilir. Bir sözcüğü söylemesi için çocuğun başka bir iletişim yolunu kullanmasına engel olmak gerekli değildir.

Terapi Sürecinde Neler Yapılır?

ADİS çalışması, çocuğa bir kart veya cihaz verip kullanmasını beklemekten ibaret değildir. Önce çocuğun günlük yaşamında işe yarayacak sözcükler ve mesajlar seçilir. Dil ve konuşma terapisti, iletişim aracını oyun, yemek, sınıf etkinliği ve sohbet gibi doğal durumlarda nasıl kullanabileceklerini aileye ve çocuğa gösterir.

Çalışma yalnızca bir şey istemeye odaklanmaz. Çocuğun “Hayır”, “Yardım et”, “Acıyor”, “Bunu sevdim”, “Başka bir şey istiyorum” diyebilmesi; soru sorabilmesi, yorum yapabilmesi ve sosyal etkileşime katılabilmesi de önemlidir. Çocuğa yanıt vermesi için zaman tanınır; iletişim kurma girişimleri yalnızca doğru sembolü seçip seçmediğine göre değerlendirilmez.

Aile ve Okulun Rolü Nedir?

Bir sistemin yalnızca terapi odasında bulunması, çocuğun günlük iletişim ihtiyacını karşılamayabilir. Aile üyeleri ve öğretmenler, kullanılan yöntemi öğrenerek çocuğa farklı ortamlarda iletişim fırsatı sunabilir. Evde ve okulda tamamen aynı etkinliklerin yapılması gerekmez; ancak çocuğun kullandığı temel mesajlara erişebilmesi önemlidir.

Araştırmalar, iletişim ortaklarının eğitilmesinin ADİS uygulamasının önemli bir parçası olduğunu göstermektedir. Kullanımın nasıl sürdürüleceği, aile ve okulun koşullarına uygun biçimde planlanmalıdır.

İletişim Desteği Gecikirse Ne Olabilir?

İletişim güçlüğü yaşayan bir çocuk, isteğini veya rahatsızlığını anlatamadığında günlük etkinliklere katılmakta zorlanabilir. Bazı çocuklarda anlaşılmamanın yarattığı sıkıntı, davranışlara da yansıyabilir. Ancak her davranış güçlüğünü yalnızca iletişim eksikliğiyle açıklamak doğru değildir; ağrı, kaygı ve başka gelişimsel ya da bedensel durumlar da değerlendirilmelidir.

ADİS değerlendirmesinin gecikmesi, çocuğun kullanabileceği iletişim yollarına erişimini erteleyebilir. Bu durumun her çocukta aynı sonuca yol açacağı söylenemez. Erken değerlendirme, çocuğun mevcut iletişim becerilerinden başlayarak uygun desteğin planlanmasına olanak verir.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğun biraz konuşması ADİS kullanımına engel midir?
Hayır. Konuşma günlük ihtiyaçlarını karşılamak için yeterli değilse ADİS konuşmayı desteklemek amacıyla kullanılabilir.

ADİS yalnızca otizmli çocuklar için midir?
Hayır. Farklı nedenlerle konuşarak iletişim kurmakta güçlük yaşayan kişiler için değerlendirilebilir.

Tablet uygulaması seçmek yeterli midir?
Hayır. Aracın çocuğa uygunluğu, hangi mesajları içereceği, çocuğun ona nasıl erişeceği ve günlük yaşamda nasıl kullanılacağı değerlendirilmelidir.

Çocuk kartları kullanmayı reddediyorsa ADİS uygun değil midir?
Tek bir yöntemin uygun olmaması, bütün ADİS seçeneklerinin uygun olmadığı anlamına gelmez. Çocuğun tercihleri ve kullanım güçlükleri gözden geçirilerek farklı yöntemler denenebilir.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Çocuk ihtiyaçlarını anlatmakta belirgin güçlük yaşıyor, konuşması yakın çevresi dışındaki kişilerce anlaşılamıyor veya iletişim güçlüğü oyun, okul ve sosyal yaşama katılımını etkiliyorsa dil ve konuşma terapisi değerlendirmesi düşünülebilir. Dil becerilerinde önceden kazanılmış becerilerin kaybı varsa ayrıca tıbbi ve gelişimsel değerlendirme geciktirilmemelidir.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel değerlendirme ve terapi planının yerine geçmez.

Kaynaklar

American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Augmentative and Alternative Communication (AAC). ADİS türleri, değerlendirme, uygulama ve ön koşul gerekmemesi hakkında klinik kaynak. (asha.org)

ASHA. Augmentative and Alternative Communication in Early Intervention. Erken çocukluk döneminde ADİS ve konuşma gelişimi hakkında kaynak. (asha.org)

Pak NS, Bailey KM, Ledford JR, Kaiser AP. Comparing Interventions With Speech-Generating Devices and Other Augmentative and Alternative Communication Modes: A Meta-Analysis. American Journal of Speech-Language Pathology. 2023;32(2):786–802. Farklı ADİS araçlarının karşılaştırılmasında çocuk tercihinin ve çalışılan iletişim becerisinin önemini gösterir; incelenen çalışmaların çoğu istekte bulunmaya odaklanmıştır. (American Journal of Speech-Language Pathology)

Augmentative and Alternative Communication and Speech Production for Individuals with ASD: A Systematic Review. Otizmli çocuklarda ADİS ile konuşma üretimi arasındaki ilişkiyi inceleyen sistematik derleme. (PubMed)

Caregiver-Implemented AAC Interventions for Children with Intellectual or Developmental Disabilities: A Systematic Review. Gelişimsel güçlükleri olan çocuklarda aile üyelerinin uygulamaya katılımını inceleyen derleme. (PubMed)

NICE. Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (CG128). Dil veya sosyal becerilerde gerileme gibi bulgularda gelişimsel değerlendirmeye ilişkin öneriler. (NICE)