Sosyal Beceri Müdahaleleri

Çocuk ve Ergenlerde Sosyal Beceri Müdahaleleri

Sosyal beceriler; başkalarıyla iletişim başlatma, karşılıklı konuşma, ortak bir etkinliğe katılma, anlaşmazlıkları ele alma ve ilişkiyi sürdürme gibi günlük yaşam becerilerini kapsar. Bu beceriler yaşa, ortama ve çocuğun iletişim özelliklerine göre farklı biçimlerde kullanılır.

Sosyal beceri müdahalelerinin amacı çocuğa tek tip bir davranış biçimi öğretmek değildir. Amaç, çocuğun istediği ilişkilere ve etkinliklere katılmasını zorlaştıran durumları anlamak ve ihtiyaç duyduğu becerileri uygun ortamda çalışmaktır.

Sosyal Güçlükler Nasıl Görülebilir?

Bir çocuk arkadaşlık kurmak isteyip oyuna nasıl katılacağını bilemeyebilir. Bir başkası sohbet başlatabilir ancak karşılıklı sürdürmekte zorlanabilir. Bazı çocuklar anlaşmazlık sırasında ne söyleyeceğini bulamaz; bazıları ise sosyal kuralları bildiği hâlde kaygı nedeniyle konuşmaktan kaçınır.

Değerlendirme gerektirebilecek örnekler şunlardır:

Oyuna veya sohbete katılmakta zorlanma

Konuşma sırasında sıra alma ya da konuyu sürdürme güçlüğü

Karşısındakinin ne demek istediğini anlamakta zorlanma

Anlaşılmadığında kendini başka bir yolla açıklayamama

Akranlarla yaşanan anlaşmazlıkların sık tekrarlaması

Sosyal ortamlardan yoğun kaygıyla kaçınma

Arkadaşlık kurmak veya sürdürmek istemesine rağmen bunu başaramadığını ifade etme

Arkadaş sayısının az olması tek başına bir bozukluk belirtisi değildir. Çocuğun sosyal ilişkilere yönelik isteği, yaşadığı güçlük ve bunun günlük yaşamına etkisi birlikte ele alınır.

Önce Neden Zorlandığı Değerlendirilir

Dışarıdan benzer görünen sosyal güçlüklerin nedenleri farklı olabilir. Dil gelişimiyle ilgili bir güçlük, karşılıklı konuşmayı etkileyebilir. DEHB’de dürtüsellik veya dikkati sürdürme güçlüğü akran etkileşimlerini zorlaştırabilir. Sosyal kaygısı olan bir genç ne söyleyeceğini bildiği hâlde olumsuz değerlendirilmekten korktuğu için geri çekilebilir. Otizmli bir çocuğun iletişim ve etkileşim biçimi de ayrıca anlaşılmalıdır.

Akran zorbalığına uğrayan bir çocuğun geri çekilmesi yalnızca “sosyal beceri eksikliği” olarak yorumlanmamalıdır. Böyle bir durumda güvenliğin sağlanması ve okul ortamındaki sorunun ele alınması önceliklidir. Müdahale planı, güçlüğün nedenine göre değişir.

Değerlendirme Nasıl Yapılır?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesinde gelişim öyküsü, ruhsal belirtiler, akran ilişkileri ve okul yaşamı ele alınır. Çocuğun kendi deneyimini anlatmasına yer verilir; aileden ve gerektiğinde öğretmenden bilgi alınır. Sosyal ortamın özellikleri, akranların tutumu ve çocuğun güçlü yönleri de değerlendirilir.

İhtiyaca göre dil ve konuşma terapisti sosyal iletişim ve dil becerilerini; ergoterapist ise oyun, grup etkinlikleri ve günlük sosyal katılımı değerlendirebilir. Bir çocuğun seans sırasında gösterdiği beceri ile teneffüste veya arkadaş ortamında kullandığı beceri aynı olmayabileceğinden, günlük yaşam gözlemleri önemlidir.

Müdahale Hedefleri Nasıl Belirlenir?

“Daha sosyal olsun” tek başına yeterince açık bir hedef değildir. Çocuğun ne yapmak istediği ve nerede zorlandığı belirlenerek daha somut hedefler oluşturulur. Örneğin:

İlgi duyduğu bir oyuna katılmak için akranına uygun bir girişimde bulunmak

Sohbette kendi düşüncesini anlatmak ve karşısındakine yanıt vermek

Anlaşmazlık yaşadığında isteğini veya sınırını ifade etmek

Anlaşılmadığında söylediklerini yeniden açıklamak

Ortak bir etkinlikte görev paylaşmak

Arkadaşlık kurmak istediği ortamlara aşamalı olarak katılmak

Hedefler çocuğun yaşına, iletişim biçimine ve kendi önceliklerine uygun olmalıdır. Zorla göz teması kurdurmak veya rahatsızlığını gizlemeyi öğretmek, anlamlı bir sosyal katılım hedefi olarak kabul edilmemelidir.

Sosyal Beceri Müdahalelerinde Neler Yapılır?

Bireysel Çalışmalar

Bireysel görüşmelerde çocuğun zorlandığı durumlar ele alınabilir. Sohbet örnekleri, oyun, canlandırma veya gerçek yaşamdan olaylar kullanılarak farklı yanıtlar denenebilir. Terapist yalnızca “doğru davranışı” söylemekle yetinmez; çocuğun durumu nasıl anladığını ve hangi noktada desteğe ihtiyaç duyduğunu araştırır.

Sosyal kaygı ön plandaysa yalnızca konuşma becerisi çalışmak yeterli olmayabilir. Çocuğun korktuğu sosyal durumlar ve kaçınma davranışları, uygun bir psikoterapi planı içinde ayrıca ele alınır.

Grup Çalışmaları

Grup ortamı, akranlarla karşılıklı iletişimi çalışmak için fırsat sunabilir. Sohbete katılma, ortak oyun yürütme, iş birliği yapma ve anlaşmazlıkları konuşma gibi beceriler uygun bir grup içinde ele alınabilir.

Her çocuk için grup çalışması ilk veya en uygun seçenek değildir. Yoğun kaygı, iletişim düzeyi, grubun yapısı ve çocuğun katılma isteği dikkate alınmalıdır. Grupta öğrenilenlerin okulda ve diğer doğal ortamlarda kullanılıp kullanılmadığı ayrıca izlenir.

Aile ve Okulla Çalışma

Aile ve öğretmenler, çocuğun iletişim kurabileceği doğal fırsatları artırmaya yardımcı olabilir. Örneğin ortak ilgi alanlarına uygun etkinlikler bulmak, grup görevlerini çocuğun katılabileceği şekilde düzenlemek veya anlaşmazlıklarda çocuklara konuşma alanı açmak planın parçası olabilir.

Ailenin görevi çocuğun her sosyal etkileşimini yönetmek değildir. Amaç, çocuğun becerilerini kullanabileceği güvenli ve destekleyici ortamlar oluşturmaktır.

Dil ve Konuşma Terapisti ile Ergoterapistin Rolleri

Dil ve konuşma terapisti, karşılıklı konuşma, iletişim başlatma, konuyu sürdürme, anlatma ve karşısındakinin anlamadığı noktayı açıklama gibi sosyal iletişim becerileri üzerinde çalışabilir. Söylenenleri anlamadaki veya kendini ifade etmedeki güçlükleri de değerlendirmeye katar.

Ergoterapist, çocuğun ortak oyuna, grup etkinliklerine ve günlük sosyal ortamlara katılımını ele alabilir. Etkinlik değişiklikleri, motor planlama veya duyusal özellikler katılımı etkiliyorsa bunlar da değerlendirilir. Çocuk ve ergen psikiyatristi ise gerektiğinde otizm, DEHB, kaygı veya duygudurum belirtilerini ve bunlara yönelik tedaviyi planlar.

Otizm ve DEHB’de Kanıtlar Ne Söylüyor?

Otizmli çocuk ve ergenlerle yürütülen bazı yapılandırılmış sosyal iletişim ve sosyal beceri çalışmalarında olumlu sonuçlar bildirilmiştir. Ancak çalışmaların katılımcıları, yöntemleri ve ölçtükleri sonuçlar farklıdır. Bir programda sosyal durumlara ilişkin bilgi edinmek, o bilgiyi bütün günlük ortamlarda kendiliğinden kullanmakla aynı şey değildir. Bu nedenle gerçek yaşamda katılımın değişip değişmediği izlenmelidir.

DEHB’de sosyal beceri eğitimlerinin tek başına etkisine ilişkin kanıtlar daha belirsizdir. Bir çocuk uygun davranışı bilse bile dürtüsellik, dikkat güçlüğü veya olumsuz akran ilişkileri nedeniyle uygulamakta zorlanabilir. Müdahale, DEHB belirtilerini ve okul ortamını da içeren genel planla birlikte değerlendirilir.

Gidişatı Nasıldır? Destek Gecikirse Ne Olabilir?

Sosyal güçlüklerin seyri, altında yatan nedene ve çocuğun bulunduğu ortama göre değişir. Güçlükler sürdüğünde arkadaşlık ilişkileri, okula katılım veya çocuğun kendisiyle ilgili düşünceleri etkilenebilir. Bazı çocuklarda kaygı ya da yalnızlık da eşlik edebilir. Bu sonuçlar her çocuk için kaçınılmaz değildir.

Değerlendirme, çocuğun becerileri kadar çevresindeki engelleri de belirlemeye yardımcı olur. Uygun destek, belirlenmiş hedeflere göre planlanır ve günlük yaşamda gözlenen değişimle değerlendirilir.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğun az arkadaşı olması sosyal beceri müdahalesi gerektiğini gösterir mi?
Hayır. Çocuğun arkadaşlık isteği, ilişkilerinden memnuniyeti ve yaşadığı güçlük birlikte değerlendirilir.

Sosyal beceriler yalnızca grup içinde mi çalışılır?
Hayır. Bireysel çalışma, aile ve okul düzenlemeleri veya grup çalışması ihtiyaca göre kullanılabilir.

Utangaç bir çocuğun sosyal beceri eğitimi alması gerekir mi?
Utangaçlık tek başına bir bozukluk değildir. Yoğun kaygı ve kaçınma günlük yaşamı etkiliyorsa kaygı açısından değerlendirme önemlidir.

Bir program sosyal ilişkileri kesin olarak düzeltir mi?
Hayır. Sonuç çocuğun ihtiyaçlarına, uygulanan yönteme ve becerilerin günlük yaşamda kullanılabilmesine göre değişir.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Çocuk arkadaşlık kurmak istediği hâlde sürekli zorlanıyorsa, sosyal ortamlardan belirgin biçimde kaçınıyorsa veya akran ilişkileri okul ve ruhsal durumunu etkiliyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülmelidir. Akran zorbalığı, belirgin depresif belirtiler veya kendine zarar verme düşünceleri varsa değerlendirme ve güvenlik desteği geciktirilmemelidir.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel değerlendirme ve müdahale planının yerine geçmez.

Kaynaklar

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: support and management. Klinik kılavuz CG170; aile ve eğitimcilerin katıldığı sosyal iletişim müdahaleleri. (NICE)

American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Social Communication Disorder. Sosyal iletişimin değerlendirilmesi ve dil ve konuşma terapisi yaklaşımları. (asha.org)

Social skills group training in adolescents with disabilities: A systematic review. Ergenlerde grup çalışmalarına ilişkin sistematik derleme; incelenen çalışmaların büyük çoğunluğu otizmli gençlerle yapılmıştır. (PubMed)

Effectiveness of social skills training interventions for children with autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. Otizmli çocuklarda sonuçların değişkenliğine ilişkin derleme. (PubMed)

Social skills training for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children aged 5 to 18 years. DEHB’de sosyal beceri eğitiminin kanıtlarını değerlendiren Cochrane derlemesi. (PubMed)