Bilişsel Davranışçı Terapi

Çocuk ve Ergenlerde Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), kişinin yaşadığı bir durum karşısındaki düşüncelerini, duygularını, bedensel tepkilerini ve davranışlarını birlikte ele alan yapılandırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır. Çocuk ve ergenlerde yaşa ve gelişim düzeyine uyarlanarak uygulanır.

BDT’nin amacı çocuğa “olumlu düşünmesini” söylemek değildir. Örneğin kaygı duyduğu bir durumdan sürekli kaçınan çocukla, bu döngünün nasıl oluştuğu anlaşılır ve güçlükle baş etmek için uygulanabilir adımlar üzerinde çalışılır. Kullanılan yöntem, çocuğun yaşadığı soruna göre değişir.

BDT Seanslarında Neler Yapılır?

Terapi genellikle çocuğun ve ailenin yaşadığı güçlüğün değerlendirilmesiyle başlar. Sorunun hangi durumlarda ortaya çıktığı, çocuğun aklından neler geçtiği, nasıl hissettiği ve nasıl davrandığı ele alınır. Ardından günlük yaşamla ilişkili hedefler belirlenir.

Bu hedeflere göre duyguları tanıma, düşünceleri sorgulama, problem çözme, davranışları değiştirme veya korkulan durumlarla aşamalı biçimde çalışma gibi yöntemler kullanılabilir. Seanslar arasında öğrenilen becerilerin günlük yaşamda denenmesi de planın parçası olabilir. Süreç boyunca belirtiler kadar okula, aile yaşamına ve sosyal etkinliklere katılım da izlenir.

Yaşa Göre Nasıl Uyarlanır?

Küçük çocuklarla çalışırken yalnızca konuşmaya dayalı bir yöntem beklenmez. Oyun, resim, öykü ve somut örneklerden yararlanılabilir. Ailenin günlük yaşamda uygulayacağı değişiklikler daha geniş yer tutabilir.

Ergenlerle düşünceler, kaçınma davranışları ve kendi hedefleri daha doğrudan ele alınabilir. Gencin terapiye katılımı için yaşına uygun bir dil kullanılması, görüşlerini ifade edebilmesi ve mahremiyetine ilişkin sınırların baştan açıklanması önemlidir.

Aynı BDT programı her yaşa ve her tanıya uygulanmaz. Çocuğun dil becerileri, dikkat özellikleri ve eşlik eden gelişimsel güçlükleri de planı etkiler.

Hangi Durumlarda Kullanılır?

BDT, farklı ruhsal güçlükler için farklı içeriklerle uygulanır:

Kaygı bozuklukları: Kaygıyı sürdüren düşünceler ve kaçınma davranışları üzerinde çalışılabilir. Korkulan durumlara, çocuğun durumuna uygun bir planla aşamalı olarak yaklaşılması önemli bir bileşendir.

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB): BDT’nin maruz bırakma ve tepki önleme bileşeni kullanılır. Çocuk, kaygı uyandıran durumlarla çalışırken alışılmış ritüeli yapmadan sıkıntıyla baş etmeyi öğrenir.

Depresyon: Günlük etkinliklere yeniden katılım, olumsuz düşünce örüntüleri ve baş etme becerileri ele alınabilir. Depresyonun şiddeti, güvenlik durumu ve diğer tedavi seçenekleri ayrıca değerlendirilir.

Travma sonrası stres belirtileri: Gerekli durumlarda travma odaklı BDT, bu alanda eğitimli bir uzman tarafından uygulanır. Genel BDT ile aynı içerikte değildir.

Diğer güçlükler: Bazı ergenlerde, örneğin dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna (DEHB) bağlı süren işlevsel sorunlar için BDT temelli beceri çalışmaları tedavi planına eklenebilir. BDT’nin yeri, her tanı için aynı değildir.

Bu liste, belirtileri olan her çocuk için BDT’nin gerekli veya tek başına yeterli olduğu anlamına gelmez. Önce sorunun niteliği ve çocuğun gereksinimleri değerlendirilir.

Maruz Bırakma Çocuğu Korktuğu Şeye Zorlamak mıdır?

Hayır. Kaygı ve OKB tedavisinde kullanılan maruz bırakma, çocuğun hazırlıksız biçimde yoğun korku yaşadığı bir duruma itilmesi değildir. Terapist ve çocuk, yaşa uygun hedefleri ve uygulanacak adımları birlikte belirler. Ailenin nasıl destek olacağı da planlanır.

Örneğin bir çocuk kaygı nedeniyle belirli bir duruma yaklaşamıyorsa çalışmaya daha yönetilebilir bir adımla başlanabilir. OKB’de ise hedef, ritüellerin kaygıyı kısa süreli azaltmasına rağmen uzun vadede nasıl sürdüğünü anlamak ve bu döngü üzerinde çalışmaktır.

Ailenin Rolü Nedir?

Ailenin katılımı çocuğun yaşına, tanısına ve terapi hedeflerine göre değişir. Bazı görüşmeler aileyle birlikte yürütülür; bazıları çocuk veya ergenle bireysel yapılır. Aileye çocuğun güçlüğünü anlamaya ve terapi sırasında öğrenilen becerileri günlük yaşamda desteklemeye yönelik bilgi verilebilir.

Örneğin kaygı yaşayan bir çocuk adına her güçlüğü ailenin çözmesi veya OKB ritüellerine sürekli katılması, istemeden belirtilerin sürmesine katkıda bulunabilir. Bu davranışlarda değişiklik gerekiyorsa aileyi suçlamadan, çocuğun durumuna uygun ve aşamalı biçimde planlanır.

İlaç Tedavisiyle Birlikte Uygulanabilir mi?

Evet. Bazı çocuklar için psikoterapi yeterli bir başlangıç yaklaşımı olabilir; bazılarında ise belirtilerin şiddeti, işlev kaybı ve eşlik eden durumlara göre ilaç tedavisi de değerlendirilebilir. Örneğin kaygı bozuklukları ve OKB’de bazı olgularda BDT ile ilaç tedavisi birlikte uygulanır.

“İlaç mı, terapi mi?” sorusunun her çocuk için tek bir yanıtı yoktur. Çocuk ve ergen psikiyatristi tanıyı, güvenlik risklerini ve tedavi seçeneklerini değerlendirir; psikoterapiyi yürüten uzmanla gerektiğinde iş birliği yapar.

Her Çocukta Aynı Sonuç Alınır mı?

Hayır. Araştırmalar, özellikle çocuk ve ergenlerde kaygı bozuklukları için BDT’yi desteklemektedir. OKB, depresyon ve travma sonrası stres belirtilerinde de tanıya özgü BDT yaklaşımları kılavuzlarda yer alır. Bununla birlikte tedaviye yanıt ve ihtiyaç duyulan destek kişiden kişiye değişir.

Terapi sırasında hedeflere ne ölçüde yaklaşıldığı değerlendirilir. Yeterli ilerleme sağlanmıyorsa tanı, eşlik eden durumlar, uygulanan yöntemin çocuğa uygunluğu ve diğer tedavi seçenekleri yeniden gözden geçirilir. BDT belirli bir sürede veya her çocukta tam iyileşme garantisi vermez.

Değerlendirme ve Tedavi Gecikirse Ne Olabilir?

Ruhsal belirtiler sürdüğünde çocuğun okula devamı, uykusu, aile ilişkileri veya arkadaşlıkları etkilenebilir. Kaçınma davranışları arttığında günlük yaşam giderek daralabilir. Depresif belirtiler ya da kendine zarar verme düşünceleri gibi eşlik eden riskler de ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu sonuçlar her çocuk için kaçınılmaz değildir. Zamanında değerlendirme, güçlüğün nedenini anlamayı ve BDT dâhil uygun tedavi seçeneklerini belirlemeyi sağlar.

Sık Sorulan Sorular

BDT yalnızca konuşarak mı yapılır?
Hayır. Çocuğun yaşına göre oyun, görsel materyaller ve günlük yaşamda uygulanan çalışmalar kullanılabilir.

Çocuk düşüncelerini değiştirmeye zorlanır mı?
Hayır. Amaç yaşadığı durumu birlikte anlamak ve farklı baş etme yollarını değerlendirmektir.

Ailenin her seansa katılması gerekir mi?
Gerekmez. Ailenin katılım biçimi çocuğun yaşına, soruna ve belirlenen hedeflere göre planlanır.

Kaç seansta sonuç alınır?
Herkes için geçerli bir seans sayısı yoktur. Tedavi süresi, sorunun niteliğine ve süreç içinde yapılan değerlendirmelere göre değişir.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Kaygı, takıntılar, depresif belirtiler veya travma sonrası güçlükler çocuğun günlük yaşamını, okula devamını ya da ilişkilerini etkiliyorsa çocuk ve ergen ruh sağlığı değerlendirmesi düşünülmelidir. Kendine zarar verme düşüncesi, belirgin işlev kaybı veya yakın güvenlik riski varsa değerlendirme geciktirilmemelidir; yakın tehlikede acil yardım alınmalıdır.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tanı ve tedavi değerlendirmesinin yerine geçmez.

Kaynaklar

Walter HJ ve ark. Clinical Practice Guideline for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents With Anxiety Disorders. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 2020. Kaygı bozukluklarında BDT ve ilaç tedavisine ilişkin AACAP kılavuzu. (PubMed)

James AC ve ark. Cognitive behavioural therapy for anxiety disorders in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2020. (Cochrane)

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment. CG31. Çocuklarda aileyi içeren, maruz bırakma ve tepki önlemeye dayalı BDT önerileri. (NICE)

NICE. Depression in children and young people: identification and management. NG134. Depresyonda yaşa ve şiddete göre psikoterapi ve ilaç seçenekleri. (NICE)

NICE. Post-traumatic stress disorder. NG116. Çocuk ve ergenlerde travma odaklı BDT’nin yeri. (NICE)

NICE. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management. NG87. DEHB’de ebeveyn eğitimi ve uygun ergenlerde BDT’nin yeri. (NICE)