Kişilik Bozukluğu

Ergenlerde Kişilik Bozuklukları ve Borderline Kişilik Örüntüsü

Kişilik; kişinin kendisini, başkalarını ve ilişkilerini algılama biçimiyle duygu ve davranışlarını düzenleme yollarını kapsar. Ergenlikte kimlik gelişimi sürdüğü için duyguların, düşüncelerin ve ilişkilerin zaman zaman değişmesi beklenir. Ancak bazı güçlükler uzun süre devam ediyor ve gencin okul, aile veya sosyal yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa değerlendirme gerekebilir.

Ergenlikte yaşanan her yoğun duygu veya ilişki çatışması kişilik bozukluğu değildir. Aynı şekilde, belirgin ve süregelen güçlükleri yalnızca “ergenlik dönemi” olarak görmek de uygun olmayabilir. Değerlendirmede tek bir davranış değil, zaman içindeki örüntü ve gencin yaşadığı sıkıntı ele alınır.

Ergenlikte Kişilik Bozukluğu Tanısı Konabilir mi?

Bazı kişilik örüntüleri ergenlikte fark edilebilir. Uygun durumlarda, kapsamlı bir değerlendirme sonucunda kişilik bozukluğu tanısı da konabilir. Bunun için özelliklerin geçici bir dönemle sınırlı olmaması, farklı durumlarda görülmesi ve belirgin sıkıntı veya işlev kaybıyla ilişkili olması önemlidir.

Tanı kararı dikkatle verilmelidir. Ergenin gelişim dönemi, yaşadığı olaylar, eşlik eden ruhsal durumlar ve belirtilerin zaman içindeki seyri birlikte değerlendirilir. Tanı, genci değişmez bir kişilik özelliğiyle tanımlamak için değil; yaşadığı güçlükleri anlamak ve uygun desteği planlamak için kullanılmalıdır.

Borderline Kişilik Örüntüsü Nedir?

Borderline kişilik bozukluğu, Türkçede sınırda kişilik bozukluğu olarak da adlandırılır. Ergenlikte bazı gençler tanı ölçütlerini karşılamadan da borderline kişilik örüntüsü veya belirgin borderline özellikler gösterebilir. Bu ifadeler, özellikle duyguları düzenleme, kendilik algısı ve yakın ilişkilerde süregelen güçlükleri tanımlamak için kullanılır.

Görülebilen özellikler şunlardır:

Yakın ilişkilerde terk edilme veya reddedilme karşısında yoğun sıkıntı

İlişkilerde belirgin ve tekrarlayan dalgalanmalar

Kendisiyle ilgili algısında veya hedeflerinde süreğen belirsizlik

Duyguların hızla ve yoğun biçimde değişmesi

Öfkeyi düzenlemekte belirgin güçlük

Yoğun boşluk hissi

Bazı alanlarda kendisine zarar verebilen dürtüsel davranışlar

Kendine zarar verme davranışı veya intihar düşünceleri

Yoğun stres altında kısa süreli kuşkuculuk ya da çevreye ve kendine yabancılaşma yaşantıları

Bu listedeki bir veya birkaç özelliğin bulunması tanı koydurmaz. Ayrıca kendine zarar verme davranışı borderline kişilik bozukluğuna özgü değildir; farklı ruhsal durumlarda da görülebilir ve her durumda ayrıca değerlendirilmelidir.

Duygusal Dalgalanmalar Ergenlikten Nasıl Ayırt Edilir?

Ergenler de reddedilmeye üzülebilir, ilişkilerinde çatışma yaşayabilir veya zaman zaman dürtüsel davranabilir. Değerlendirmede önemli olan, güçlüklerin sürekliliği, farklı ilişkilerde tekrarlaması, yoğunluğu ve işlevselliğe etkisidir.

Örneğin tek bir ayrılık sonrasında yaşanan yoğun üzüntü ile uzun süredir birçok ilişkide görülen, gencin güvenliğini ve günlük yaşamını etkileyen bir örüntü aynı biçimde ele alınmaz. Belirtilerin ne zaman başladığı ve zaman içinde nasıl değiştiği araştırılır.

Hangi Durumlarla Karışabilir veya Birlikte Görülebilir?

Borderline özellikler değerlendirilirken depresyon, bipolar bozukluk, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), kaygı bozuklukları, travma sonrası belirtiler, madde kullanımı ve yeme bozuklukları da göz önünde bulundurulur. Bazı gelişimsel özellikler veya sosyal iletişim güçlükleri değerlendirmeyi etkileyebilir.

Örneğin bipolar bozuklukta belirgin duygudurum dönemlerinin varlığı ve süresi; borderline örüntüde ise kişiler arası olaylarla ilişkili ve daha süreğen güçlükler ayırıcı değerlendirmede önem taşır. Bu ayrım yalnızca duyguların ne kadar hızlı değiştiğine bakılarak yapılamaz. Bir gençte birden fazla durumun birlikte bulunması da mümkündür.

Zorlayıcı yaşam deneyimleri bazı gençlerde rol oynayabilir. Ancak borderline belirtileri olan her gencin travma yaşamış olduğu varsayılamaz; belirtiler tek bir nedene bağlanmamalıdır.

Kendine Zarar Verme Davranışı Nasıl Ele Alınmalı?

Kendine zarar verme davranışı, yaşanan yoğun sıkıntıyla baş etmeye yönelik bir girişim olabilir; farklı nedenlerle de ortaya çıkabilir. Davranış “ilgi çekmek” şeklinde yorumlanarak önemsizleştirilmemelidir. İntihar amacı olmadığını söyleyen bir gençte bile yaralanmanın tıbbi boyutu, davranışın tekrarlama olasılığı ve intihar riski değerlendirilir.

Değerlendirmede gencin o sırada ne yaşadığı, kendine zarar vermeden önceki ve sonraki düşünceleri, geçmiş girişimleri ve mevcut güvenliği ele alınır. Risk değerlendirmesi yalnızca bir ölçek puanına indirgenmez. Yakın bir tehlike varsa acil tıbbi ve psikiyatrik yardım gerekir.

Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Çocuk ve ergen psikiyatristi gençle ve ailesiyle görüşerek belirtilerin gelişimini, okul ve arkadaşlık ilişkilerini, aile ortamını, önceki ruhsal güçlükleri ve varsa kendine zarar verme davranışlarını değerlendirir. Gencin bazı konuları ailesinin yanında anlatmakta zorlanabileceği dikkate alınır.

Görüşmelerde kullanılan ölçekler veya yapılandırılmış araçlar yardımcı olabilir; tek başlarına tanı koydurmaz. Gerektiğinde öğretmen gözlemleri ve önceki tedavi bilgileri de değerlendirilir. Tanı ve destek planı zaman içinde yeniden gözden geçirilebilir.

Tedavi ve Destek Nasıl Planlanır?

Tedavide öncelikler gencin güvenliği, yaşadığı belirgin güçlükler ve eşlik eden ruhsal durumlara göre belirlenir. Plan; psikoterapi, aileyle çalışma, kriz durumlarına ilişkin düzenlemeler ve gerekli olduğunda okul iş birliğini içerebilir.

Psikoterapi

Ergenlerde yoğun duygu düzenleme güçlüğü ve tekrarlayan kendine zarar verme davranışı için ergenlere uyarlanmış diyalektik davranış terapisi (DBT-A) değerlendirilebilen yaklaşımlardan biridir. Bu yaklaşım; duyguları tanıma, yoğun sıkıntıyla baş etme ve ilişkilerde daha işlevsel davranışlar geliştirme üzerinde çalışır. Araştırmalar, özellikle kendine zarar verme riski yüksek ergenlerde yarar sağlayabileceğini göstermektedir.

Gencin gereksinimine ve hizmetin niteliğine göre başka yapılandırılmış psikoterapi yaklaşımları da değerlendirilebilir. Psikoterapi seçimi yalnızca tanı adına göre değil, hedeflenen sorunlara ve gencin durumuna göre yapılır.

Aileyle Çalışma

Ailenin yaşanan sıkıntıyı ciddiye alması, kendine zarar verme veya çatışma dönemlerinde nasıl karşılık vereceğine ilişkin ortak bir plan oluşturması önemlidir. Aile görüşmeleri; iletişimi, sınırları ve kriz anlarındaki adımları ele alabilir. Ailenin tedaviye katılması, belirtilerden ailenin sorumlu olduğu anlamına gelmez.

İlaç Tedavisinin Yeri

Borderline kişilik örüntüsünü tek başına tedavi eden bir ilaç yoktur. İlaçlar, yalnızca borderline tanısını veya kendine zarar verme davranışını temel alarak rutin biçimde kullanılmamalıdır. Eşlik eden depresyon, bipolar bozukluk, DEHB veya başka bir durum varsa ilaç gereksinimi o durumun tanısı ve tedavi ilkeleri çerçevesinde ayrıca değerlendirilir.

İlaç kararı verildiğinde gencin yaşı, güvenliği, olası yan etkiler ve düzenli izlem dikkate alınır. İlaç tedavisi, psikoterapi ve güvenlik planının yerini almaz.

Gidişatı Nasıldır? Destek Gecikirse Ne Olabilir?

Borderline belirtilerin seyri değişkendir. Bazı gençlerde belirtiler zamanla azalırken bazılarında ilişkiler, eğitim ve günlük işlevsellikle ilgili güçlükler devam edebilir. Ergenlikte yapılan bir değerlendirme, kişinin yetişkinlikte mutlaka aynı tanıyı taşıyacağını göstermez. Bununla birlikte, belirtiler azalsa bile işlevsellikteki güçlükler sürebilir; izlem bu alanları da kapsamalıdır.

Destek geciktiğinde tekrarlayan krizler, kendine zarar verme, okuldan uzaklaşma, ilişkilerde güçlükler veya eşlik eden ruhsal durumların fark edilmemesi söz konusu olabilir. Bunlar her genç için kaçınılmaz sonuçlar değildir. Erken değerlendirme, belirtileri etiketlemekten çok gencin güvenliğini ve işlevselliğini destekleyecek bir plan oluşturmak açısından önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

Borderline tanısı 18 yaşından önce hiç konamaz mı?
Konabilir; ancak gelişim dönemi ve belirtilerin sürekliliği dikkate alınarak kapsamlı biçimde değerlendirilmelidir. Her ergendeki yoğun duygusal tepki bu tanıyı karşılamaz.

Kendine zarar veren her ergende borderline kişilik bozukluğu var mıdır?
Hayır. Kendine zarar verme farklı ruhsal durumlarla ilişkili olabilir. Nedeni ve güvenlik riski ayrıca değerlendirilir.

Borderline kişilik bozukluğu bipolar bozuklukla aynı mıdır?
Hayır. Benzer görünebilen bazı belirtiler olsa da öykü, duygudurum dönemleri ve belirtilerin genel örüntüsü değerlendirilerek ayırt edilir.

Bu özellikler kalıcı mıdır?
Her gencin seyri farklıdır. Belirtiler zaman içinde değişebilir; uygun destek ve izlem, yaşanan güçlükleri ele almak için önemlidir.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Yoğun duygu düzenleme güçlüğü, tekrarlayan ilişki krizleri veya dürtüsel davranışlar gencin yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülmelidir. Kendine zarar verme davranışı, intihar düşüncesi veya girişimi varsa değerlendirme geciktirilmemelidir. Yakın bir güvenlik riski ya da tıbbi tehlike söz konusuysa acil yardım alınmalıdır.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tanı, risk değerlendirmesi ve tedavinin yerine geçmez.

Kaynaklar

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Borderline personality disorder: recognition and management. Klinik kılavuz CG78; gençlerde değerlendirme, psikolojik tedavi ve ilaçların sınırları.

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Self-harm: assessment, management and preventing recurrence. Klinik kılavuz NG225; kendine zarar verme değerlendirmesi ve uygun ergenlerde DBT-A.

McCauley E ve ark. Efficacy of Dialectical Behavior Therapy for Adolescents at High Risk for Suicide: A Randomized Clinical Trial. JAMA Psychiatry. 2018;75(8):777–785.

Mehlum L ve ark. Dialectical behavior therapy for adolescents with repeated suicidal and self-harming behavior: a randomized trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 2014.

Jørgensen MS ve ark. The course of borderline personality disorder from adolescence to early adulthood: A 5-year follow-up study. Comprehensive Psychiatry. 2024;132:152478.