Apraksi

Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi

Apraksi, bir hareketi planlama ve sıralama güçlüğünü anlatan geniş bir terimdir. Bu yazıda ele alınan çocukluk çağı konuşma apraksisi, çocuğun söylemek istediği sesleri üretmek için gereken konuşma hareketlerini planlama ve düzenlemede zorlandığı bir konuşma bozukluğudur. Çocuk ne söylemek istediğini biliyor olabilir; güçlük, sesleri tutarlı ve akıcı biçimde konuşmaya dönüştürme aşamasında ortaya çıkar.

Konuşma apraksisi her çocukta aynı düzeyde görülmez. Bazı çocukların konuşması anlaşılır olmakla birlikte uzun sözcüklerde zorlanır; bazılarının ise günlük iletişim için ek desteğe ihtiyacı olur. Geç konuşan her çocukta apraksi bulunmaz. Tanı, konuşmanın farklı yönlerini inceleyen ayrıntılı bir değerlendirme gerektirir.

Hangi Belirtiler Görülebilir?

Çocukluk çağı konuşma apraksisinde dikkat çekebilen özellikler şunlardır:

Aynı sözcüğü farklı denemelerde farklı biçimlerde söyleme

Bir sesten diğerine veya bir heceden diğerine geçerken zorlanma

Sözcük uzadıkça ya da karmaşıklaştıkça hataların artması

Ünlü seslerde de hatalar veya bozulmalar görülmesi

Sözcüğün vurgusunun ve konuşma ritminin beklenenden farklı olması

İstenen sesi üretmek için ağız hareketlerini arıyormuş gibi görünme

Tek başına söyleyebildiği bir sesi sözcük içinde kullanmakta zorlanma

Bu özelliklerin hiçbiri tek başına apraksi tanısı koydurmaz. Çocuğun yaşı, konuşma düzeyi ve kullandığı dil de değerlendirmeyi etkiler. Özellikle çok az sözcüğü olan küçük çocuklarda kesin ayırıcı tanı zaman içinde güçleşebilir; bu durum iletişim desteğinin ertelenmesini gerektirmez.

Artikülasyon ve Fonolojik Bozukluktan Farkı Nedir?

Artikülasyon bozukluğunda güçlük belirli bir konuşma sesinin üretiminde yoğunlaşabilir. Fonolojik bozuklukta çocuk sesleri kullanırken belirli hata örüntüleri gösterebilir. Konuşma apraksisinde ise sesleri ve heceleri konuşma sırasında planlama ve sıralama güçlüğü ön plandadır; aynı sözcüğün üretimi denemeler arasında değişebilir.

Bu tablolar birbirine benzeyebilir veya birlikte bulunabilir. Kasların güçsüzlüğü ya da hareketini etkileyen dizartri gibi durumlar da ayırıcı değerlendirmede ele alınır. Uygun terapi hedeflerini belirlemek için çocuğun hangi alanlarda zorlandığının anlaşılması önemlidir.

Değerlendirme Nasıl Yapılır?

Dil ve konuşma terapisti; çocuğun gelişim ve konuşma öyküsünü alır, konuşmasını farklı görevler sırasında dinler. Seslerin tek başına, hecelerde, kısa ve uzun sözcüklerde, tekrar denemelerinde ve günlük konuşmada nasıl üretildiği incelenir. Konuşmanın ritmi ve vurgusu da değerlendirilir.

Değerlendirmeye işitme, dil gelişimi ve ağız yapısı ile hareketlerinin incelenmesi dâhil edilebilir. Gerektiğinde çocuk sağlığı, çocuk nörolojisi veya çocuk ve ergen psikiyatrisi gibi alanlarla iş birliği yapılır. Tek bir sözcüğün yanlış söylenmesi, kısa bir video veya tek bir test sonucu kesin tanı için yeterli değildir.

Apraksi bazı çocuklarda belirgin bir neden saptanmadan görülebilir; bazı çocuklarda ise başka gelişimsel veya nörolojik durumlarla birlikte bulunabilir. Bu nedenle tanı ve destek planı yalnızca konuşma seslerine bakılarak oluşturulmaz.

Hangi Alanlarda Ek Güçlükler Görülebilir?

Konuşma apraksisine dil gelişiminde gecikme, sözcük ve cümle kurmada güçlük veya başka konuşma sesi sorunları eşlik edebilir. Okul döneminde ses farkındalığı, okuma ve yazma becerilerinin izlenmesi de önemlidir. Bazı çocuklarda hareket koordinasyonuyla ilgili güçlükler bulunabilir.

Konuşmanın güç anlaşılması, çocuğun bilişsel kapasitesini göstermez. Çocuğun söylenenleri anlama, öğrenme ve kendini farklı yollarla ifade etme becerileri ayrıca değerlendirilmelidir. Eşlik eden bir durum varsa kendi özellikleri içinde ele alınır.

Çocuk Ruh Sağlığını Nasıl Etkileyebilir?

Kendisini anlatmakta zorlanan bir çocuk, istediği anlaşılmadığında hayal kırıklığı yaşayabilir. Arkadaşlarının yanında konuşmaktan kaçınma, etkinliklere daha az katılma veya konuşması hakkında yapılan yorumlardan rahatsız olma görülebilir. Ancak apraksi tanısı, çocukta mutlaka kaygı ya da başka bir ruhsal bozukluk gelişeceği anlamına gelmez.

Çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi; belirgin kaygı, içe çekilme, okuldan kaçınma, davranış değişikliği veya eşlik eden gelişimsel güçlükler varsa yararlı olabilir. Bu değerlendirmede çocuğun ruhsal belirtileri, iletişim güçlüğünden ve çevresinden aldığı tepkilerden ayrı düşünülmeden ele alınır.

Terapi Nasıl Planlanır?

Tedavinin temelinde çocuğun gereksinimlerine göre planlanan dil ve konuşma terapisi yer alır. Konuşma apraksisinde terapi, konuşma hareketlerinin doğru sırayla ve giderek daha tutarlı biçimde üretilmesi üzerinde çalışır. Çocuğun kullanabileceği sözcük ve ifadeler seçilir; uygulama sırasında işitsel, görsel veya gerektiğinde başka ipuçlarından yararlanılabilir.

Terapinin sıklığı ve hedefleri çocuğun konuşma düzeyine, eşlik eden dil güçlüklerine ve ilerlemesine göre belirlenir. Araştırmalarda bazı yoğun motor konuşma terapisi yöntemleri için olumlu sonuçlar bildirilmiştir; ancak çalışmaların sayısı sınırlıdır. Her çocuk için üstün olduğu gösterilmiş tek bir terapi yöntemi veya standart bir iyileşme süresi yoktur. İlerleme düzenli olarak izlenir ve plan buna göre güncellenir.

Alternatif İletişim Konuşmayı Engeller mi?

Konuşması günlük ihtiyaçlarını karşılamak için yeterli olmayan çocuklarda jestler, resimler veya iletişim araçları değerlendirilebilir. Alternatif ve destekleyici iletişim yöntemleri, konuşma terapisinin yerine geçmek zorunda değildir; çocuk konuşma üzerinde çalışırken kendini ifade etmesine de yardımcı olabilir.

Ailenin ve okulun çocuğun mesajını anlamak için zaman tanıması, sözünü tamamlamaya acele etmemesi ve kullanılacak iletişim yöntemini öğrenmesi günlük katılım açısından önemlidir.

Gidişatı Nasıldır? Destek Gecikirse Ne Olabilir?

Gidişat çocuktan çocuğa değişir. Konuşma becerilerinde ilerleme görülebilir; bazı çocuklarda ise konuşma sesi güçlükleri daha uzun süre devam eder. Uzun dönemli çalışmalarda, konuşma hataları azalsa bile bazı bireylerde karmaşık sözcükleri söyleme veya okuryazarlık becerilerinde güçlüklerin sürebildiği bildirilmiştir.

İletişim gereksinimleri karşılanmadığında çocuğun isteklerini anlatması, akranlarıyla etkileşimi ve sınıf içi katılımı zorlaşabilir; eşlik eden dil veya öğrenme güçlükleri gözden kaçabilir. Bunlar her çocuk için kaçınılmaz sonuçlar değildir. Erken ve kapsamlı değerlendirme, hangi alanlarda desteğe ihtiyaç olduğunu belirlemeye yardımcı olur.

Sık Sorulan Sorular

Geç konuşan her çocukta apraksi var mıdır?
Hayır. Gecikmiş konuşmanın farklı nedenleri olabilir. Apraksi, konuşma hareketlerinin planlanması ve üretimine ilişkin ayrıntılı değerlendirmeyle ele alınır.

Çocuk bir sözcüğü bazen doğru söylüyorsa apraksi dışlanır mı?
Hayır. Üretimin denemeler arasında değişmesi değerlendirilen özelliklerden biridir; ancak tek başına tanı koydurmaz.

Apraksi zekâ geriliği anlamına gelir mi?
Hayır. Konuşma üretimi ile bilişsel beceriler ayrı alanlardır ve gerektiğinde ayrı ayrı değerlendirilir.

Yalnızca çocuğun ağzını ve dilini güçlendirmeye çalışmak yeterli midir?
Terapi hedefi çocuğun saptanan güçlüğüne göre belirlenir. Konuşma apraksisindeki temel güçlük, konuşma hareketlerini planlama ve sıralamayla ilgilidir; bu nedenle konuşma üretiminin doğrudan çalışılması önem taşır.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Çocuğun konuşması yaşıtlarına göre belirgin biçimde sınırlıysa, aynı sözcüğü her denemede farklı söylüyorsa, sözcükler uzadıkça konuşması belirgin zorlaşıyorsa veya kendini günlük yaşamda anlatmakta güçlük çekiyorsa dil ve konuşma değerlendirmesi düşünülmelidir. Önceden kazanılmış konuşma veya dil becerilerinde kayıp varsa tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir. Belirgin kaygı, içe çekilme veya okul yaşamında güçlükler eşlik ediyorsa çocuk ve ergen ruh sağlığı da değerlendirilmelidir.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tanı ve terapi değerlendirmesinin yerine geçmez.

Kaynaklar

American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Childhood Apraxia of Speech. Tanı, ayırıcı değerlendirme, eşlik eden güçlükler ve müdahale yaklaşımlarına ilişkin klinik kaynak. (asha.org)

Morgan AT, Murray E, Liégeois FJ. Interventions for childhood apraxia of speech. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2018;5:CD006278. Müdahale araştırmalarının kapsamı ve kanıtların sınırları. (Cochrane)

Murray E, McCabe P, Ballard KJ. A Randomized Controlled Trial for Children With Childhood Apraxia of Speech Comparing Rapid Syllable Transition Treatment and the Nuffield Dyspraxia Programme–Third Edition. Journal of Speech, Language, and Hearing Research. 2015;58(3):669–686. (PubMed)

Long-Term Outcomes for Individuals With Childhood Apraxia of Speech. Konuşma ve okuryazarlık becerilerinin uzun dönem gidişatını inceleyen çalışma. (PubMed)

Psychosocial Comorbidities in Adolescents With Histories of Childhood Apraxia of Speech. American Journal of Speech-Language Pathology. Ergenlikte sosyal ve duygusal işlevselliği inceleyen çalışma. (American Journal of Speech-Language Pathology)