Tik Bozuklukları

Çocuk ve Ergenlerde Tik Bozuklukları

Tikler; ani, tekrarlayıcı, ritmik olmayan hareketler veya seslerdir. Göz kırpma, yüz buruşturma ve baş hareketleri motor tiklere; boğaz temizleme, homurdanma ve kısa sesler çıkarma ses tiklerine örnektir. Tiklerin türü ve sıklığı zaman içinde değişebilir. Bir tik azalırken başka bir tik ortaya çıkabilir.

Çocuk bazı tiklerini kısa süreliğine bastırabilir. Bu, tiki istediği zaman tamamen durdurabildiği anlamına gelmez. Bazı çocuklar tikten önce, ancak hareketi ya da sesi çıkardığında hafifleyen bir içsel gerginlik veya “yapma ihtiyacı” tarif eder. Daha küçük çocuklar bu hissi tanımlamakta zorlanabilir.

Tik Bozukluklarının Türleri Nelerdir?

Tik bozuklukları, görülen tiklerin türüne ve ne kadar süredir devam ettiğine göre değerlendirilir:

Geçici tik bozukluğu: Motor veya ses tikleri vardır; tiklerin başlangıcından itibaren bir yıl geçmemiştir.

Süreğen motor veya ses tiki bozukluğu: Bir yılı aşan süreçte motor tikler ya da ses tikleri görülür.

Tourette sendromu: Süreç içinde birden fazla motor tik ve en az bir ses tiki görülür. Motor ve ses tiklerinin aynı anda bulunması gerekmez; tiklerin başlangıcından itibaren bir yıldan uzun süre geçmiş olması gerekir.

Bu ayrım tek bir muayenedeki görüntüye bakılarak yapılamaz. Belirtilerin başlangıcı, zaman içindeki değişimi ve başka bir sağlık durumu veya ilaçla ilişkili olup olmadığı değerlendirilir. Her tik, Tourette sendromu anlamına gelmez.

Tikler Nasıl Görülebilir?

Motor tiklere göz kırpma, burun çekme hareketi, başı çevirme, omuz silkme veya daha karmaşık hareket dizileri eşlik edebilir. Ses tikleri boğaz temizleme, öksürür gibi ses çıkarma, homurdanma ya da sözcüklerin tekrarı şeklinde görülebilir.

Tiklerin sıklığı günler ve haftalar içinde artıp azalabilir. Yorgunluk, heyecan veya stres bazı çocuklarda tikleri belirginleştirebilir. Stresin tiki artırabilmesi, tik bozukluğunun yalnızca stresten kaynaklandığı anlamına gelmez. Tikler çocuk sakin görünürken de ortaya çıkabilir.

Tourette sendromunun sık görülen yanlış tasvirlerinden biri, kişinin istemsiz olarak sürekli küfür ettiği düşüncesidir. Küfür içerikli ses tikleri tanı için gerekli değildir ve Tourette sendromu olan çoğu kişide görülmez.

Her Tekrarlayan Hareket Tik midir?

Hayır. Alerjiye bağlı göz kırpma veya boğaz temizleme, alışkanlıklar, bazı yineleyici hareketler ve başka hareket bozuklukları tiklerle karışabilir. Bazı epileptik olayların veya ilaçlarla ilişkili hareketlerin de ayırt edilmesi gerekebilir.

Tikler ile obsesif kompulsif bozuklukta (OKB) görülen ritüeller de dışarıdan benzer görünebilir. Bir hareketin öncesinde bedensel bir yapma ihtiyacı mı, yoksa korkulan bir olayı önlemeye yönelik düşünce mi bulunduğu değerlendirmeye yardımcı olur. Belirtilerin ani ve alışılmadık biçimde, özellikle ergenlikte başlaması ise farklı tik benzeri durumların ayrıca değerlendirilmesini gerektirebilir.

Hangi Durumlar Eşlik Edebilir?

Tik bozukluklarına dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), OKB, kaygı belirtileri veya öğrenme güçlükleri eşlik edebilir. Bazı çocuklarda günlük yaşamı tiklerden çok eşlik eden dikkat, takıntı veya kaygı belirtileri etkiler. Bu nedenle yalnızca tiklerin sayısını değerlendirmek yeterli değildir.

Tikler nedeniyle ağrı, utanma, akranların olumsuz tepkileri veya derste zorlanma yaşanabilir. Bununla birlikte tik bozukluğu olan her çocukta ruhsal bir ek tanı bulunmaz. Eşlik eden güçlüklerin değerlendirilmesi, çocuğun gerçekten hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğunu belirlemeye yardımcı olur.

Tanı ve Değerlendirme Nasıl Yapılır?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesinde tiklerin başlangıcı, türü, sıklığı, zaman içindeki değişimi ve çocuğun yaşamına etkisi ele alınır. Çocuk ve ailesiyle görüşülür; gerektiğinde okuldan bilgi alınır. Tikler muayene sırasında görülmeyebilir. Ailenin önceden kaydettiği kısa bir video, çocuğu zorlamadan elde edilmişse, belirtilerin anlaşılmasına yardımcı olabilir.

DEHB, OKB ve kaygı belirtileri; uyku, okul ve arkadaşlık ilişkileriyle birlikte değerlendirilir. Kullanılan ilaçlar ve tikle karışabilecek başka tıbbi durumlar da göz önünde bulundurulur. Tipik bir tik öyküsü olan her çocuk için beyin görüntülemesi veya EEG gerekli değildir. İncelemeler, öykü ve muayenede farklı bir durumu düşündüren bulgular varsa planlanır.

Tedavi Nasıl Planlanır?

Tedavi gereksinimi, yalnızca tiklerin fark edilmesine göre belirlenmez. Tiklerin ağrıya yol açıp açmadığı, çocuğu ne kadar rahatsız ettiği, okul ve sosyal yaşamı etkileyip etkilemediği önemlidir. Günlük yaşamı etkilemeyen tiklerde bilgilendirme ve izlem uygun olabilir.

Çocuğun, Ailenin ve Okulun Bilgilendirilmesi

Çocuğun tikleri nedeniyle azarlanmaması, taklit edilmemesi ve sınıf önünde sürekli uyarılmaması önemlidir. Aile ve öğretmenler tiklerin istemsiz niteliğini bildiğinde çocuğa daha uygun destek sunabilir. Okulda gerekiyorsa dikkat çekmeden uygulanabilecek düzenlemeler değerlendirilebilir.

Çocuktan gün boyu tiklerini bastırmasını istemek yorucu olabilir. Tedavinin amacı çocuğu her an kendini kontrol etmeye zorlamak değil, yaşadığı güçlüğü azaltmaktır.

Tiklere Yönelik Davranış Terapisi

Tikler için kapsamlı davranışsal müdahale (CBIT), araştırmalarla desteklenen tedavi seçeneklerinden biridir. Bu yaklaşımda çocuğun tik öncesindeki işaretleri fark etmesi, uygun bir alternatif tepki geliştirmesi ve tikleri etkileyen durumları tanıması üzerinde çalışılır. Uygulama çocuğun yaşı, tik farkındalığı ve katılımına göre düzenlenir.

CBIT, çocuğa “Tik yapma” demekten farklıdır. Yapılandırılmış bir tedavidir ve bu alanda eğitimli bir uzman tarafından yürütülür.

İlaç Tedavisinin Yeri

Tikler ağrıya neden oluyor, belirgin sıkıntı yaratıyor veya günlük yaşamı etkiliyorsa ilaç tedavisi değerlendirilebilir. İlaç seçimi, tiklerin şiddeti kadar eşlik eden DEHB veya OKB gibi durumlara göre de değişir. Bazı olgularda alfa-2 adrenerjik agonistler; bazı olgularda aripiprazol gibi ilaçlar düşünülebilir.

Bu ilaçların olası yararları ve yan etkileri farklıdır. Özellikle antipsikotik ilaçlar kullanıldığında hareketle ilgili yan etkiler ile metabolik etkilerin izlenmesi gerekir. Tedavi çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından bireysel olarak planlanır.

DEHB için kullanılan ilaçların tik bozukluğu olan her çocukta kesin olarak tikleri artıracağı düşüncesi doğru değildir. DEHB tedavisi gerektiğinde ilaç seçimi ve tiklerin seyri birlikte değerlendirilir.

Eşlik Eden Güçlüklerin Tedavisi

OKB, kaygı veya DEHB çocuğun yaşamını belirgin etkiliyorsa bunlar için de uygun tedavi planlanır. Bazı çocuklarda öncelikli hedef tiklerden çok eşlik eden durum olabilir. Tedavide çocuğun ve ailenin en fazla zorlandığı alan dikkate alınır.

Gidişatı Nasıldır? Değerlendirme Gecikirse Ne Olabilir?

Tiklerin gidişatı kişiden kişiye değişir. Birçok çocukta tikler ergenlik döneminde hafifler; bazılarında ise yetişkinliğe kadar sürer. Ergenlikte azalması sık görülen bir seyir olsa da her çocukta tamamen kaybolacağı söylenemez.

Tikler ağrıya, okulda zorlanmaya veya sosyal geri çekilmeye yol açıyorsa değerlendirmeyi ertelemek çocuğun yaşadığı sıkıntının sürmesine neden olabilir. Eşlik eden DEHB, OKB veya kaygı belirtileri de fark edilmeyebilir. Öte yandan hafif tiklerin varlığı, ileride mutlaka ağır bir bozukluk gelişeceği anlamına gelmez.

Sık Sorulan Sorular

Çocuk tiklerini bilerek mi yapar?
Hayır. Bazı tiklerini kısa süreliğine bastırabilmesi, tiklerin isteyerek yapıldığı anlamına gelmez.

Tourette sendromu olan herkes istemsiz olarak küfür eder mi?
Hayır. Küfür içerikli ses tikleri Tourette sendromunun zorunlu bir belirtisi değildir ve çoğu kişide görülmez.

Tiklerin artması her zaman hastalığın kötüleştiğini mi gösterir?
Hayır. Tikler doğal seyirleri içinde artıp azalabilir. Ancak belirgin ve kalıcı bir değişim varsa, özellikle ağrı veya işlev kaybı eşlik ediyorsa yeniden değerlendirme gerekir.

Tik varsa mutlaka ilaç başlanır mı?
Hayır. Tedavi kararı tiklerin çocuğu ne ölçüde etkilediğine göre verilir. Bilgilendirme, izlem ve tiklere yönelik davranış terapisi de seçenekler arasındadır.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Tikler ağrıya veya yaralanmaya yol açıyor; okulu, arkadaşlıkları ya da günlük yaşamı etkiliyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülmelidir. DEHB, OKB veya belirgin kaygı belirtileri de değerlendirme nedenidir. Ani başlayan, alışılmadık özellikler taşıyan hareketler; bilinç değişikliği veya başka nörolojik belirtilerle birlikte görülüyorsa tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tanı ve tedavi değerlendirmesinin yerine geçmez.

Kaynaklar

Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Diagnosing Tic Disorders. Tik bozuklukları ve Tourette sendromunun tanısal ayrımı.

Pringsheim T ve ark. Practice guideline recommendations summary: Treatment of tics in people with Tourette syndrome and chronic tic disorders. Neurology. 2019;92(19):896–906.

Andren P ve ark. European clinical guidelines for Tourette syndrome and other tic disorders—version 2.0. Part II: Psychological interventions. European Child & Adolescent Psychiatry. 2022;31:403–423.

Roessner V ve ark. European clinical guidelines for Tourette syndrome and other tic disorders—version 2.0. Part III: Pharmacological treatment. European Child & Adolescent Psychiatry. 2022.

Piacentini J ve ark. Behavior therapy for children with Tourette disorder: A randomized controlled trial. JAMA. 2010;303(19):1929–1937.

Murphy TK ve ark. Practice parameter for the assessment and treatment of children and adolescents with tic disorders. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 2013.