Madde Bağımlılığı

Çocuk ve Ergenlerde Alkol ve Madde Kullanımı

Ergenlikte alkol veya başka bir maddeyle karşılaşmak, kullanmayı denemek ve kullanımın tekrarlaması farklı durumlardır. Bir kez kullanmış olmak madde kullanım bozukluğu tanısı anlamına gelmez; bağımlılık gelişmemiş olması da kullanımın risksiz olduğu anlamına gelmez. Tek bir kullanımda bile zehirlenme, kaza veya güvenliği etkileyen başka bir durum ortaya çıkabilir.

Çocuk ve ergenlerde değerlendirme yalnızca “Hangi maddeyi kullandı?” sorusuyla sınırlı değildir. Kullanımın sıklığı, hangi koşullarda gerçekleştiği, gencin ruhsal durumu ve okul, aile ile arkadaşlık yaşamındaki değişiklikler birlikte ele alınır.

Hangi Maddeler Değerlendirmeye Dâhildir?

Alkol ve yasa dışı maddelerin yanı sıra nikotin içeren ürünler de değerlendirilmelidir. Ergenlerde karşılaşılabilecek maddeler arasında şunlar bulunur:

Alkol

Sigara, elektronik sigara ve diğer nikotin ürünleri

Esrar ve diğer kannabinoid içeren ürünler

Uyarıcı maddeler

Sakinleştirici veya uyku verici ilaçların hekim önerisi dışında kullanımı

Opioid içeren maddeler veya ilaçların amacı dışında kullanımı

Uçucu maddeler

Aynı genç birden fazla madde kullanabilir. Ayrıca reçeteli bir ilacın hekimin önerdiğinden farklı biçimde alınması veya başka birine ait ilacın kullanılması da değerlendirme gerektirir. Kullanılan ürünün içeriği her zaman söylendiği ya da sanıldığı gibi olmayabilir; bu belirsizlik özellikle akut sağlık sorunlarında önem taşır.

Deneme, Riskli Kullanım ve Madde Kullanım Bozukluğu Arasındaki Fark Nedir?

Bir gencin maddeyi denemesi, kullanımın sürdüğü veya bağımlılık geliştiği anlamına gelmez. Ancak kullanım tekrar ediyor, genç azaltmakta zorlanıyor veya olumsuz sonuçlarına rağmen sürdürüyorsa daha kapsamlı değerlendirme gerekir.

Madde kullanım bozukluğu değerlendirmesinde yalnızca kullanım sıklığına bakılmaz. Kullanım üzerindeki kontrolün azalması, maddeye yönelik yoğun istek, okul veya aile sorumluluklarının etkilenmesi, riskli durumlarda kullanım ve zarar görmesine rağmen devam etme gibi belirtiler birlikte incelenir. Tolerans ve yoksunluk belirtileri de bazı maddelerde görülebilir.

Bir tanı konulmamış olsa bile araç kullanımı, bilinç değişikliği, şiddet, istismar veya kendine zarar verme riskiyle ilişkili kullanım acil ya da öncelikli müdahale gerektirebilir.

Aile Hangi Değişiklikleri Fark Edebilir?

Madde kullanımı olan bir ergende aşağıdaki değişikliklerden bazıları görülebilir:

Okula devamda veya derslere katılımda belirgin değişiklik

Uyku düzeninde, enerjide veya iştahta açıklanamayan farklılıklar

Önceki arkadaşlıklarından ve etkinliklerinden uzaklaşma

Para harcama davranışında beklenmedik değişiklikler

Kullanımı gizleme veya bu konuda sık çatışma yaşama

Dikkat, davranış veya duygu durumunda belirgin değişiklik

Sarhoşluk ya da bilinçte değişiklik düşündüren dönemler

Bu işaretler madde kullanıldığını kanıtlamaz. Depresyon, kaygı, zorbalık veya başka sağlık sorunlarında da görülebilirler. Amaç belirtilerden hareketle genci suçlamak değil, ne yaşadığını anlamak ve gerektiğinde değerlendirme sağlamaktır.

Elektronik Sigara ve Nikotin Ürünleri Neden Önemlidir?

Elektronik sigara, yalnızca “su buharı” olarak değerlendirilmemelidir; ürünler nikotin içerebilir. Nikotin kullanımı bazı ergenlerde düzenli hâle gelebilir ve bırakmakta güçlük yaşanabilir. Sigara içmeyen bir gencin elektronik sigara kullanması da ayrıca sorgulanmalıdır.

Aile görüşmesinde yalnızca sigara sorulması, elektronik sigara veya diğer nikotin ürünlerinin gözden kaçmasına neden olabilir. Kullanımın ne zamandır sürdüğü, ne sıklıkta olduğu ve genç kullanmadığında ne yaşadığı değerlendirilir. Nikotin kullanımına yönelik destek, çocuğun yaşı ve kullanım özelliklerine göre planlanır.

Esrar Kullanımı Her Gençte Aynı Sonucu mu Doğurur?

Hayır. Etkiler kullanılan ürüne, kullanım sıklığına ve gencin özelliklerine göre değişebilir. Esrar kullanımı dikkat, bellek ve günlük işlevsellikle ilgili güçlüklerle; bazı gençlerde kaygı veya psikotik belirtilerle birlikte görülebilir. Araştırmalar ergenlik dönemindeki kullanım ile sonraki ruhsal sorunlar arasında ilişkiler göstermiştir.

Madde Kullanımı ile Ruhsal Sorunlar Nasıl İlişkilidir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), depresyon, kaygı bozuklukları, travmayla ilişkili güçlükler ve davranış sorunları madde kullanımıyla birlikte görülebilir. Bazı gençler yoğun sıkıntıdan uzaklaşmak veya uyuyabilmek için madde kullandığını söyleyebilir; bazıları ise kullanım başladıktan sonra ruhsal durumunun kötüleştiğini fark eder.

İlişkinin yönü her zaman ilk görüşmede belirlenemez. Madde, var olan belirtileri ağırlaştırabilir veya yeni belirtilere yol açabilir; ruhsal güçlükler de madde kullanımına zemin hazırlayabilir. Bu nedenle yalnızca kullanımı durdurmaya ya da yalnızca eşlik eden tanıya odaklanmak yerine ikisi birlikte değerlendirilir.

Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Çocuk ve ergen psikiyatristi gençle yargılamayan bir görüşme yaparak hangi maddelerin, ne sıklıkta ve hangi koşullarda kullanıldığını anlamaya çalışır. Gençle ayrıca görüşülmesi, ailesinin yanında anlatmakta zorlandığı konuları konuşabilmesine yardımcı olabilir. Aileden alınan bilgiler de değerlendirmeye katılır; gencin güvenliği ve mahremiyeti birlikte gözetilir.

Görüşmede son kullanım zamanı, olası zehirlenme veya yoksunluk belirtileri, okul ve sosyal yaşam, kendine zarar verme düşünceleri ve eşlik eden ruhsal durumlar ele alınır. CRAFFT gibi tarama araçları görüşmeyi destekleyebilir; tek başlarına tanı koydurmaz.

Gerektiğinde bedensel muayene ve laboratuvar incelemeleri planlanır. Madde testi her durumda gerekli değildir. Ayrıca tek bir test sonucu, kullanımın bütün geçmişini veya bir madde kullanım bozukluğunun bulunup bulunmadığını tek başına açıklamaz.

Aile İlk Konuşmayı Nasıl Yapabilir?

Ailenin kaygılanması anlaşılırdır. Ancak ilk konuşmanın yalnızca sorgulama, tehdit veya ceza üzerine kurulması, gencin yaşadıklarını anlatmasını zorlaştırabilir. Sakin bir zamanda, gözlenen değişiklikleri somut biçimde ifade etmek daha yararlı olabilir: “Son dönemde uykunun ve okula gidişinin değiştiğini fark ettim. Bir madde kullanımı olup olmadığını ve nasıl olduğunu anlamak istiyorum.”

Genç kullanım olduğunu söylerse ne kullandığını ve o anda güvende olup olmadığını anlamak önceliklidir. “Bir daha yapmayacağına söz ver” demek, değerlendirme ve destek planının yerine geçmez. Aile sınırları ve güvenlik düzenlemeleri, gencin durumuna göre belirlenmelidir.

Tedavi Nasıl Planlanır?

Tedavi, kullanılan maddeye, kullanımın ağırlığına, eşlik eden ruhsal sorunlara ve gencin güvenlik gereksinimine göre değişir. Bazı gençlerde kısa müdahale ve yakın izlem yeterli olabilir; bazılarında yapılandırılmış psikoterapi, aile çalışması, bağımlılık alanında uzmanlaşmış hizmetler veya yataklı tedavi gerekir.

Psikoterapi ve Aile Katılımı

Ergenlerde motivasyonel görüşme, bilişsel davranışçı terapi ve aileyi içeren tedaviler, kanıtların desteklediği yaklaşımlar arasındadır. Tedavide kullanımı sürdüren durumlar, madde isteğiyle baş etme, arkadaş çevresi, günlük düzen ve gencin kendi değişim hedefleri ele alınabilir.

Ailenin sürece katılması, gencin her hareketini izlemesi ya da yaşananlardan sorumlu tutulması anlamına gelmez. Amaç güvenliği desteklemek, iletişimi güçlendirmek ve uygulanabilir bir tedavi planı oluşturmaktır. Depresyon, DEHB veya başka bir ruhsal durum eşlik ediyorsa onun tedavisi de planın parçasıdır.

İlaç Tedavisi ve Tıbbi Destek

Bütün maddeler için geçerli tek bir ilaç tedavisi yoktur. Bazı madde kullanım bozukluklarında veya yoksunluk durumlarında ilaç ve tıbbi izlem gerekebilir. Özellikle opioid kullanım bozukluğunda, uygun gençlerde bağımlılık tedavisine yönelik ilaç seçenekleri değerlendirilebilir. Kullanılabilecek tedaviler; yaşa, tıbbi duruma ve ülkemizdeki uygulama koşullarına göre uzman ekip tarafından belirlenir.

Yoğun alkol veya sakinleştirici ilaç kullanımının ardından bırakma süreci bazı kişilerde tıbbi risk taşıyabilir. Belirgin düzenli kullanım varsa ailenin kendi başına bir “arınma programı” uygulaması yerine tıbbi değerlendirme alınmalıdır.

Gidişatı Nasıldır? Destek Gecikirse Ne Olabilir?

Gidişat her gençte aynı değildir. Bazılarında kullanım kısa sürede sonlanabilir; bazılarında tekrarlayabilir veya daha yoğun bir örüntüye dönüşebilir. İyileşme sürecinde yeniden kullanım görülmesi de mümkündür; böyle bir durumda güvenlik ve tedavi planı yeniden değerlendirilir.

Kullanım sürdüğünde okul ve aile yaşamında güçlükler, kazalar, zehirlenme, ruhsal belirtilerde ağırlaşma veya madde kullanım bozukluğu ortaya çıkabilir. Erken yaşta başlayan kullanım ile sonraki sorunlar arasında araştırmalarda ilişki bulunmuştur; bu sonuçlar her genç için kaçınılmaz değildir ve tek bir nedene bağlanamaz. Erken değerlendirme, mevcut riskleri ve eşlik eden ruhsal güçlükleri belirlemeye yardımcı olur.

Sık Sorulan Sorular

Bir kez madde kullanmak bağımlılık mıdır?
Hayır. Bununla birlikte tek kullanım bile sağlık veya güvenlik riski oluşturabilir. Kullanımın koşulları değerlendirilmelidir.

Elektronik sigara da sorulmalı mıdır?
Evet. Nikotin kullanımı değerlendirilirken sigara, elektronik sigara ve diğer nikotin ürünleri ayrı ayrı sorulmalıdır.

Madde testi negatifse kullanım kesin olarak yok mudur?
Hayır. Testlerin hangi maddeleri ve hangi zaman aralığını gösterebildiği sınırlıdır. Sonuç klinik görüşmeyle birlikte yorumlanır.

Aile tek başına yardım isteyebilir mi?
Evet. Gencin henüz görüşmeye katılmak istememesi, ailenin güvenlik ve iletişim konusunda danışmanlık almasına engel değildir.

Ne Zaman Acil Yardım Alınmalı?

Uyandırılamama, yavaş veya düzensiz solunum, nöbet, bilinç bulanıklığı, ağır ajitasyon, göğüs ağrısı, intihar düşüncesi ya da kendine veya başkasına yönelik yakın bir tehlike varsa acil yardım gerekir. Bu durumda Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalı veya en yakın acil servise başvurulmalıdır. Kişi yalnız bırakılmamalıdır.

Acil bir durum olmasa da madde kullanımı tekrarlıyorsa, genç bırakmakta zorlanıyorsa veya okul, aile ve ruhsal yaşamı etkileniyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülmelidir. Türkiye’de aileler bağımlılıkla ilgili danışmanlık ve yönlendirme için YEDAM 115 hattından da bilgi alabilir. Gerekli durumlarda çocuk ve ergenlere yönelik bağımlılık tedavi hizmetlerine yönlendirme yapılabilir.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tanı, acil tıbbi değerlendirme ve tedavinin yerine geçmez.

Kaynaklar

Rockhill CM ve ark. Clinical Practice Guideline: Assessment and Treatment of Adolescents and Young Adults With Substance Use Disorders and Problematic Substance Use (Excluding Tobacco). Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. Ergen ve genç erişkinlerde değerlendirme, motivasyonel görüşme, psikoterapi ve tedaviye yönlendirmeye ilişkin AACAP klinik kılavuzu.

American Academy of Pediatrics. Substance Use Screening, Brief Intervention, and Referral to Treatment. Pediatrics. 2016;138(1). Ergenlerde tarama, kısa müdahale ve gerektiğinde tedaviye yönlendirme.

World Health Organization Regional Office for Europe. A focus on adolescent substance use in Europe, central Asia and Canada. HBSC uluslararası araştırma raporu, 2024; alkol, sigara, elektronik sigara ve esrar kullanımına ilişkin veriler.

American Academy of Pediatrics. Nicotine Replacement Therapy and Adolescent Patients. Ergenlerde sigara ve elektronik sigara kullanımına yönelik klinik değerlendirme kaynağı.

Variations of cannabis-related adverse mental health and addiction outcomes across adolescence and adulthood: a scoping review. Ergenlikte esrar kullanımıyla ilişkili ruhsal sağlık sonuçlarını ve kanıtların sınırlarını değerlendiren derleme.

Substance Abuse and Mental Health Services Administration (SAMHSA). Screening and Treatment of Substance Use Disorders among Adolescents. Ergenlerde tarama, tedavi ve ilaç seçeneklerinin yaşa göre değerlendirilmesine ilişkin kaynak.

National Institute on Drug Abuse (NIDA). Naloxone DrugFacts. Opioid zehirlenmesinde acil belirtilere ilişkin bilgilendirme.

Yeşilay Danışmanlık Merkezi (YEDAM). Telefon ile Danışmanlık. Türkiye’de 115 danışma hattına ilişkin resmî bilgi.