Travma

Travma ve Çocuk Ruh Sağlığı

Çocuklar bir kaza, afet, şiddet olayı, ani kayıp, ağır hastalık veya istismar sonrasında yoğun korku ve güvensizlik yaşayabilir. Olayı doğrudan yaşamak kadar başkasının zarar gördüğüne tanıklık etmek de çocuk için sarsıcı olabilir. Yaşanan olayın etkisi; çocuğun yaşı, olayın niteliği, daha önceki deneyimleri ve sonrasında ne kadar güvende hissettiğiyle birlikte değerlendirilir.

Travmatik bir olay yaşamak, her çocukta ruhsal bozukluk gelişeceği anlamına gelmez. Bazı tepkiler zamanla azalır. Bazı çocuklarda ise belirtiler sürer, artar veya günlük yaşamı etkilemeye başlar. Bu çocukların gereksinimleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Hangi Yaşantılar Travmatik Olabilir?

Çocuk ruh sağlığı açısından değerlendirilebilecek yaşantılar arasında şunlar bulunur:

Trafik kazası, ciddi yaralanma veya yaşamı tehdit eden tıbbi olaylar

Deprem, yangın ve diğer afetler

Fiziksel ya da cinsel şiddet ve istismar

Aile içi veya toplumsal şiddete tanıklık

Yakın bir kişinin ani ya da şiddet içeren ölümü

Savaş, zorunlu göç veya güvenliğin uzun süre tehdit altında olması

Olay sonrasında evin, okulun, bakım veren kişinin veya günlük düzenin değişmesi de çocuğun yaşadığı güçlüğü artırabilir. Tekrarlayan ya da hâlen devam eden tehditlerde, ruhsal belirtiler değerlendirilirken çocuğun mevcut güvenliği öncelikli olarak ele alınır.

Çocuklar Travmaya Nasıl Tepki Verebilir?

Travma sonrası tepkiler yalnızca ağlama veya korku şeklinde görülmez. Çocuklarda şu değişiklikler dikkat çekebilir:

Olayın istemeden akla gelmesi, kâbuslar veya olayla ilgili sıkıntı verici görüntüler

Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden veya konuşmalardan kaçınma

Sık irkilme, sürekli tetikte olma, kolay öfkelenme

Uykuya dalmakta veya dikkati sürdürmekte zorlanma

Daha önce keyif alınan etkinliklerden uzaklaşma

Suçluluk, utanç, çaresizlik veya güvende olmama düşünceleri

Baş ve karın ağrısı gibi bedensel yakınmalar

Okul, arkadaşlık ve aile yaşamında belirgin değişiklik

Küçük çocuklar yaşadıklarını sözcüklerle anlatmak yerine oyunlarında canlandırabilir; bakım veren kişiden ayrılmakta zorlanabilir veya önceden kazandıkları bazı becerilerde gerileme gösterebilir. Ergenlerde içe çekilme, öfke, riskli davranışlar ya da madde kullanımı gibi değişiklikler de görülebilir. Bu belirtilerin her biri farklı nedenlerle ortaya çıkabileceğinden, yalnızca belirti listesine bakılarak tanı konmaz.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nedir?

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), travmatik bir yaşantıdan sonra ortaya çıkabilen ruhsal durumlardan biridir. Olayın yeniden yaşanıyormuş gibi hissedilmesi veya sıkıntı verici biçimde hatırlanması, hatırlatıcılardan kaçınma, düşünce ve duygularda olumsuz değişiklikler, sürekli tetikte olma gibi belirtiler görülebilir. Tanı değerlendirmesinde belirtilerin süresi ve çocuğun günlük yaşamına etkisi de dikkate alınır.

Travma yaşayan her çocukta TSSB gelişmez. Ayrıca travma sonrası yaşanan her güçlük TSSB ile açıklanmaz. Kaygı, depresyon, yas tepkileri, uyku sorunları veya kendine zarar verme düşünceleri de ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

İlk Günlerde Aile Nasıl Yaklaşabilir?

Çocuğa güvende olduğu ölçüde bunu somut biçimde göstermek; temel bakımını, uykusunu ve günlük düzenini sürdürmesine yardımcı olmak önemlidir. Yaşananlarla ilgili soru sorduğunda yaşına uygun, doğru ve sade yanıtlar verilmelidir. Konuşmak isterse dinlenmeli; ayrıntıları anlatmaya zorlanmamalıdır.

Bazı çocuklar hemen konuşmak ister, bazıları ise daha sonra konuşur. Çocuğun anlatım hızına saygı gösterirken davranışları ve işlevselliği izlemek gerekir. Özellikle şiddet ve afet haberlerinin görüntülerine tekrar tekrar maruz kalması yoğun kaygıyı artırabileceğinden, medya kullanımı yaşına uygun biçimde düzenlenebilir.

Olayı herkese aynı yöntemle yeniden anlattıran tek seanslık müdahaleler, travma sonrası stres bozukluğunu önlemek için önerilmez. Destek, çocuğun yaşına, belirtilerine ve güvenlik durumuna göre planlanır.

Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Değerlendirmede çocuğun yaşadığı olayın niteliği, belirtilerin ne zaman başladığı ve nasıl değiştiği, uyku, okul, ilişkiler ve günlük yaşam üzerindeki etkiler ele alınır. Çocukla ve ailesiyle görüşülür; gerektiğinde okuldan bilgi alınır. İntihar veya kendine zarar verme düşünceleri, devam eden şiddet ve çocuğun güvenliği ayrıca değerlendirilir.

Çocuğun öyküsü alınırken onu tekrar tekrar ayrıntı vermeye zorlamamak önemlidir. İstismar veya devam eden şiddet şüphesi varsa koruyucu, tıbbi ve adli süreçler ilgili kurumlarla yürütülür. Ruhsal değerlendirme, bu süreçlerin yerine geçmez.

Tedavi ve Destek Nasıl Planlanır?

Travma sonrasında kısa süreli belirtiler yaşayan, güvenliği sağlanmış ve günlük yaşamına katılabilen bazı çocuklar için destekleyici yaklaşım ve planlı izlem uygun olabilir. Belirtiler belirginse veya sürüyorsa ruhsal değerlendirme doğrultusunda psikoterapi planlanır.

Travma Odaklı Psikoterapi

TSSB veya belirgin travma sonrası stres belirtilerinde travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (BDT), çocuk ve ergenler için kanıtlarla desteklenen yaklaşımlardandır. Çocuğun yaşına uygun bir hızla duygularını anlaması, travmayla ilişkili düşünceleri ele alması ve hatırlatıcılarla baş etmesi üzerinde çalışılır. Uygun durumlarda güvenli bakım veren kişi de sürece katılır.

Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR) de çocuk ve ergenlerde TSSB için değerlendirilebilen bir psikoterapi yöntemidir. Yöntem seçimi, çocuğun yaşına, belirtilerine, tercihine ve klinik değerlendirmeye göre yapılır.

İlaç Tedavisinin Yeri

İlaç, çocuklarda TSSB’yi önlemek veya tedavi etmek için rutin olarak önerilmez. Ancak depresyon ya da başka bir ruhsal bozukluk eşlik ediyorsa bu durum kendi ölçütleri içinde değerlendirilir ve gerekirse ayrıca tedavi planlanır. İlaç kararı, çocuğun bütün klinik durumu ve güvenlik gereksinimleri dikkate alınarak verilir.

Okulun Rolü

Çocuğun okula dönüşü ve derslere katılımı zorlaşabilir. Gerektiğinde okul ile iletişim kurularak kısa süreli düzenlemeler, güvenli bir yetişkine erişim ve belirtilerin izlenmesi planlanabilir. Çocuğun yaşadıklarını sınıfta anlatmaya zorlamak veya öyküsünü gereksiz kişilerle paylaşmak uygun değildir.

Gidişatı Nasıldır? Destek Gecikirse Ne Olabilir?

Birçok çocukta travma sonrası tepkiler zaman içinde azalabilir. Bazılarında ise kaçınma, uyku güçlüğü, kaygı veya tetikte olma hâli sürerek okul yaşamını ve ilişkileri etkileyebilir. Tekrarlayan travma veya devam eden güvensizlik, çocuğun destek gereksinimini artırabilir.

Değerlendirme geciktiğinde eşlik eden depresyon, madde kullanımı ya da kendine zarar verme riski gözden kaçabilir. Bu sonuçlar her çocuk için kaçınılmaz değildir. Düzenli izlem, belirtileri ve değişen gereksinimleri fark etmeyi sağlar; belirli bir iyileşme süresi veya sonucu garanti etmez.

Sık Sorulan Sorular

Travmatik bir olay yaşayan her çocuğun terapi alması gerekir mi?
Hayır. Çocuğun güvenliği, belirtileri ve günlük yaşamı değerlendirilir. Bazı çocuklar destekleyici izlemle ilerlerken bazılarının psikoterapiye ihtiyacı olabilir.

Çocuk olayı konuşmak istemiyorsa zorlanmalı mı?
Hayır. Konuşabileceği güvenli bir ortam sunulmalı, ancak ayrıntıları anlatması için baskı yapılmamalıdır. Belirtiler ve işlevsellik izlenmelidir.

Olayın üzerinden aylar geçmişse yardım almak için geç mi kalınmıştır?
Hayır. Süren veya sonradan belirginleşen belirtiler de değerlendirilebilir.

Küçük çocuklar yaşananlardan etkilenir mi?
Evet. Bebekler ve küçük çocuklar da etkilenebilir; tepkileri çoğu zaman davranışlarında, oyunlarında, uykularında veya bakım verenle ilişkilerinde görülür.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Kâbuslar, kaçınma, yoğun korku, öfke veya içe çekilme sürüyor ya da çocuğun okula, oyuna ve ilişkilere katılımını belirgin biçimde etkiliyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülmelidir. Devam eden şiddet, kendine zarar verme veya intihar düşüncesi, ağır işlev kaybı ya da çocuğun güvenliğinin sağlanamaması durumunda değerlendirme geciktirilmemelidir. Yakın bir tehlike varsa 112 üzerinden acil yardım alınmalıdır.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tanı, güvenlik değerlendirmesi ve tedavinin yerine geçmez.

Kaynaklar

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Post-traumatic stress disorder. NG116; çocuk ve ergenlerde izlem, travma odaklı BDT, EMDR ve ilaç tedavisine ilişkin öneriler. (NICE)

World Health Organization (WHO). Posttraumatic stress disorder: psychological interventions – children and adolescents. 2023 güncellemesi; çocuk ve ergenlerde psikolojik müdahalelere ilişkin öneriler. (who.int)

World Health Organization (WHO). Post-traumatic stress disorder. Belirtiler, çocuklardaki görünüm ve eşlik eden durumlar. (who.int)

The National Child Traumatic Stress Network (NCTSN). About Child Trauma. Travmatik yaşantılar ve yaşa göre görülebilen tepkiler. (The National Child Traumatic Stress Network)

American Academy of Pediatrics. Trauma-Informed Care. Pediatrics. 2021;148(2):e2021052580. Çocuk sağlığı hizmetlerinde travmayı gözeten değerlendirme ve bakım yaklaşımı. (American Academy of Pediatrics)