Çocuklarda Seçici Yeme / Kısıtlı Yeme

Çocuklarda Seçici Yeme ve Kısıtlı Yeme

Bazı çocuklar yeni yiyecekleri denemekte isteksiz olabilir, belirli tatları tercih edebilir veya bir dönem daha az çeşit yemek yiyebilir. Bu durum özellikle küçük çocuklukta görülebilir. Ancak kabul edilen yiyeceklerin giderek azalması, yemek saatlerinin belirgin biçimde zorlaşması ya da beslenmenin büyüme ve günlük yaşamı etkilemesi değerlendirme gerektirir.

Seçici yeme bir belirtidir; tek başına tanı değildir. Önemli olan çocuğun hangi yiyecekleri reddettiği kadar, yeterli beslenip beslenemediği ve yemekle ilgili güçlüğün yaşamını nasıl etkilediğidir.

Seçici Yeme Nasıl Görülür?

Seçici yeme farklı biçimlerde ortaya çıkabilir:

Yalnızca belirli tat, koku veya dokudaki yiyecekleri kabul etme

Yiyeceklerin görünüşü, rengi veya birbirine değmesi nedeniyle reddetme

Yeni bir yiyeceği görmeye, tabağına almaya veya tatmaya yoğun tepki verme

Aynı yiyeceği yalnızca belirli şekilde hazırlanmışsa yeme

Öğünleri tamamlamakta zorlanma veya çok az miktarda yeme

Yemek sırasında öğürme, kaygılanma ya da sofradan uzaklaşma

Bu davranışların hepsi aynı nedene bağlı değildir. Çocuğun daha önce rahatlıkla yediği yiyecekleri ne zaman ve neden bırakmaya başladığı da değerlendirmede önem taşır.

Olağan Seçici Yeme ile Klinik Düzeyde Kısıtlı Yeme Nasıl Ayrılır?

Küçük çocuklarda yeni yiyeceklere karşı temkinli olma ve dönemsel tercihler görülebilir. Çocuk yeterli besleniyor, büyümesi beklenen biçimde sürüyor ve yemekle ilgili güçlük günlük yaşamını belirgin etkilemiyorsa aileyle birlikte izlem ve beslenme düzenine yönelik öneriler yeterli olabilir.

Kısıtlı yeme ise çocuğun aldığı besin miktarının veya çeşitliliğinin gereksinimlerini karşılamakta zorlandığı durumları anlatır. Büyümede yavaşlama, besin eksikliği, öğün yerine beslenme ürünlerine belirgin bağımlılık veya okulda ve aile yaşamında ciddi etkilenme görülebilir. Kilosunun normal görünmesi, besin çeşitliliği ya da beslenmeyle ilgili risklerin değerlendirilmesini gereksiz kılmaz.

Kaçınan/Kısıtlayıcı Yiyecek Alımı Bozukluğu (ARFID) Nedir?

Kaçınan/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu, İngilizce kısaltmasıyla ARFID, besin alımındaki kaçınma veya kısıtlamanın bedensel sağlık ya da günlük yaşam üzerinde belirgin sonuçlara yol açtığı bir yeme bozukluğudur. Üç farklı örüntü öne çıkabilir:

Yiyeceklerin tadı, kokusu, dokusu veya görünüşüne yönelik duyusal hassasiyet

Yemeğe ilginin veya iştahın belirgin biçimde az olması

Boğulma, kusma ya da ağrı gibi olumsuz bir deneyimin yeniden yaşanacağından korkma

Bu örüntüler bir arada bulunabilir. Her seçici yiyen çocukta ARFID yoktur. ARFID’de kısıtlamanın temel nedeni kilo alma korkusu veya beden biçimini değiştirme isteği değildir. Çocuğun beslenmesiyle ilgili bedensel durumlar ve başka olası açıklamalar da tanı sürecinde ele alınır.

Seçici veya Kısıtlı Yemeye Neler Eşlik Edebilir?

Beslenme güçlüğü bazen duyusal hassasiyetlerle, bazen de çiğneme ve yutma becerileriyle ilişkili olabilir. Kabızlık, reflü, besin alerjisi, ağız veya diş ağrısı gibi bedensel sorunlar yemek yemeyi zorlaştırabilir. Boğulma veya kusma deneyiminden sonra gelişen kaygı da besinlerden kaçınmaya neden olabilir.

Otizm spektrum bozukluğu, kaygı bozuklukları ve gelişimsel güçlükler bazı çocuklarda beslenme sorunlarına eşlik edebilir. Seçici yeme tek başına otizm belirtisi ya da yalnızca “davranış sorunu” olarak değerlendirilmemelidir. Yeme sırasında öksürme, sık öğürme veya yiyeceğin boğazda takıldığı hissi varsa yutma güçlüğü olasılığı ayrıca incelenir.

Değerlendirme Nasıl Yapılır?

Değerlendirmede çocuğun büyüme eğrisi, son dönemdeki kilo değişimi, yediği yiyeceklerin çeşitliliği, günlük besin ve sıvı alımı ele alınır. Yemek sırasındaki davranışlar, yiyeceklerden kaçınmanın başlangıcı ve aile yaşamına etkisi sorulur. Gerekli durumlarda besin eksiklikleri ve eşlik eden bedensel sorunlar araştırılır.

Beslenme güçlükleri tıbbi, beslenmeyle ilgili, yeme becerilerine ilişkin ve psikososyal yönler taşıyabilir. Bu nedenle çocuğun durumuna göre çocuk sağlığı hekimi, çocuk ve ergen psikiyatristi, diyetisyen, dil ve konuşma terapisti veya ergoterapist değerlendirmesi gerekebilir. Dil ve konuşma terapisti özellikle çiğneme ve yutmayla ilgili güçlükleri; ergoterapist ise kendi mesleki alanı içinde duyusal özelliklerin ve günlük yemek etkinliğinin çocuğun katılımına etkisini ele alabilir. Her çocuğun bütün bu değerlendirmelere ihtiyacı yoktur.

Destek ve Tedavi Nasıl Planlanır?

Tedavi planı, önce çocuğun yeterli ve güvenli biçimde beslenmesini gözetir. Büyüme, besin eksikliği veya yutma güvenliğiyle ilgili bir sorun varsa bunlar ayrıca ele alınır. Ardından yiyeceklerden kaçınmanın nedenine uygun hedefler belirlenir.

Aileyle Çalışma ve Yemek Düzeni

Öngörülebilir öğün düzeni oluşturmak, çocuğun kabul ettiği yiyecekleri bilmek ve yeni yiyeceklerle karşılaşmasını baskı oluşturmadan planlamak bazı aileler için yararlı olabilir. Yeni bir yiyeceği tanıma süreci; onu görme, dokunma, koklama ve uygun olduğunda tatma gibi adımları içerebilir.

Çocuğu zorla yedirmek, utandırmak veya her öğünü mücadeleye dönüştürmek uygun değildir. Bununla birlikte ağır kısıtlı yemede yalnızca “bekleyelim, büyüyünce geçer” yaklaşımı da yeterli olmayabilir. Evde uygulanacak öneriler, çocuğun beslenme ve sağlık durumuna göre belirlenmelidir.

Psikoterapi ve Beslenme Becerileri

Yemekle ilişkili yoğun korku veya ARFID belirtileri varsa yaşa uygun psikoterapi ve aileyi içeren davranışsal yaklaşımlar değerlendirilebilir. Yeni yiyeceklere aşamalı yaklaşma, korkulan sonuçlarla ilgili çalışma ve yemek ortamındaki güçlüklerin ele alınması tedavi planında yer alabilir. Çiğneme veya yutma becerilerinde sorun varsa bunlara yönelik ayrı çalışmalar gerekir.

ARFID için kullanılan yaklaşımlara ilişkin araştırmalar gelişmektedir; tek bir yöntem her çocuk için uygun veya kesin etkili değildir. İlerleme; yalnızca yenilen yiyecek sayısıyla değil, yeterli beslenme, büyüme ve günlük yaşama katılımla birlikte izlenir.

İlaç Tedavisinin Yeri

Seçici yemeyi tek başına ortadan kaldıran standart bir ilaç tedavisi yoktur. Eşlik eden yoğun kaygı veya başka bir ruhsal bozukluk varsa ilaç gereksinimi çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından değerlendirilebilir. İlaç, beslenme durumunun ve yeme güçlüğünün nedeninin değerlendirilmesinin yerine geçmez.

Gidişatı Nasıldır? Destek Gecikirse Ne Olabilir?

Bazı çocuklarda seçici yeme zamanla azalır; bazılarında ise besin çeşitliliği uzun süre sınırlı kalabilir. Gidişat, güçlüğün nedenine ve beslenmenin ne ölçüde etkilendiğine göre değişir.

Belirgin kısıtlı yeme sürdüğünde yetersiz kilo alımı, büyümede duraklama veya belirli besin ögelerinde eksiklik görülebilir. Yemekle ilgili kaygı, aile sofralarını, okul yemeklerini ve sosyal etkinliklere katılımı zorlaştırabilir. Bu sonuçlar her çocukta ortaya çıkmaz. Değerlendirme, mevcut riski belirlemeyi ve çocuğa uygun desteği planlamayı sağlar; belirli bir sürede düzelme garantisi vermez.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum yalnızca birkaç yiyecek yiyor. ARFID midir?
Yenilen yiyecek sayısı tek başına tanı koydurmaz. Büyüme, besin gereksinimleri ve günlük yaşam üzerindeki etkiler değerlendirilir.

Kilosu normalse değerlendirme gerekir mi?
Gerekebilir. Kilo, beslenmenin yalnızca bir yönünü gösterir; besin çeşitliliği ve olası eksiklikler de önemlidir.

Yemediği yiyeceği bitirmesi için ısrar etmeli miyiz?
Baskı ve zorlamaya dayalı bir yaklaşım önerilmez. Ancak ciddi kısıtlama varsa aileye uygun yemek planı profesyonel değerlendirmeyle oluşturulmalıdır.

Duyusal hassasiyet varsa yalnızca ergoterapi yeterli midir?
Bu, çocuğun bütün değerlendirme bulgularına bağlıdır. Beslenme yetersizliği, yutma güçlüğü veya belirgin kaygı varsa ilgili alanların da sürece katılması gerekebilir.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Kabul edilen yiyecekler giderek azalıyorsa, çocuk beklenen biçimde kilo almıyorsa, öğünler yoğun kaygıya yol açıyorsa veya okul ve aile yaşamı belirgin etkileniyorsa değerlendirme düşünülmelidir. Sıvı alamama, belirgin halsizlik, susuzluk belirtileri, sık boğulma ya da yutma sırasında solunum güçlüğü varsa tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir. Yakın bir tehlike söz konusuysa acil yardım alınmalıdır.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tanı, beslenme ve tedavi değerlendirmesinin yerine geçmez.

Kaynaklar

Goday PS ve ark. Pediatric Feeding Disorder: Consensus Definition and Conceptual Framework. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition. 2019;68(1):124–129. (PubMed)

Hornberger LL, Lane MA. Identification and Management of Eating Disorders in Children and Adolescents. Pediatrics. 2021;147(1):e2020040279. (American Academy of Pediatrics)

Thomas JJ ve ark. Cognitive-behavioral therapy for avoidant/restrictive food intake disorder: Feasibility, acceptability, and proof-of-concept for children and adolescents. Çocuk ve ergenlerde ARFID’ye yönelik psikoterapiye ilişkin ön çalışma. (PubMed)

Physical health complications in children and young people with avoidant restrictive food intake disorder (ARFID): A systematic review and meta-analysis. ARFID ile ilişkili bedensel sağlık bulgularının derlemesi. (PubMed)

American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Pediatric Feeding and Swallowing. Çocuklarda beslenme ve yutma değerlendirmesine ilişkin mesleki kaynak. (asha.org)