Trikitillomani (Saç yolma, kıl yolma vb.)

Çocuk ve Ergenlerde Trikotillomani (Saç ve Kıl Yolma Bozukluğu)

Trikotillomani, kişinin kendi saçını veya vücudundaki kılları tekrar tekrar yolmasıyla ilişkili bir durumdur. Saçlı deri en sık etkilenen bölgedir; kaş ve kirpikler de yolunabilir. Yolma davranışı belirgin seyrelmeye veya açıklıklara neden olabilir. Çocuk davranışı azaltmaya çalışsa da bunu sürdürmekte zorlanabilir.

Saç yolma bazen ders çalışırken ya da televizyon izlerken farkında olmadan, bazen de belirli bir his veya dürtünün ardından bilinçli olarak gerçekleşir. Aynı çocukta iki biçim bir arada görülebilir. Davranışı yalnızca “alışkanlık” veya “inat” olarak değerlendirmek, yaşanan güçlüğü anlamayı zorlaştırabilir.

Hangi Belirtiler Görülebilir?

Saçta, kaşta veya kirpikte bölgesel seyrelme

Farklı uzunluklarda kopmuş saç telleri

Elin sık sık saça gitmesi, saç tellerini seçme veya çekme

Saç yolmadan önce gerginlik ya da yolma sonrasında kısa süreli rahatlama

Davranışı gizleme, saçtaki açıklıkları örtmeye çalışma

Saç telleriyle oynama, koparılan saçı ağza götürme veya yutma

Her çocuk davranış öncesinde gerginlik hissetmez veya bunu anlatamaz. Özellikle küçük çocuklar saç yolduğunu fark etmeyebilir. Belirtilerin biçimi yaşa ve çocuğa göre değişir.

Her Saç Dökülmesi Trikotillomani midir?

Hayır. Saç dökülmesinin dermatolojik ve tıbbi nedenleri olabilir. Mantar enfeksiyonu, alopesi areata ve saçlı deriyi etkileyen başka durumlar gerektiğinde ayırt edilir. Çocuğun saçını yolduğundan şüphelenilse bile saç kaybının nedeni yalnızca görünümüne bakılarak kesinleştirilmez.

Klinik değerlendirmede yolmanın ne zaman başladığı, hangi bölgelerde olduğu, ne sıklıkta yaşandığı ve çocuğun günlük yaşamını nasıl etkilediği incelenir. Gerekli durumlarda dermatoloji değerlendirmesinden yararlanılır.

Çocuk Neden Saçını Yolar?

Trikotillomaninin tek bir nedeni yoktur. Bazı çocuklarda sıkılma, uzun süre hareketsiz kalma veya belirli duyusal hisler yolmayla ilişkili olabilir. Bazılarında kaygı, gerginlik ya da yoğun duygular sırasında davranış artabilir. Stresin eşlik etmesi, saç yolmanın her zaman yalnızca stresten kaynaklandığı anlamına gelmez.

Aile için en yararlı başlangıç, çocuğu suçlamadan davranışın örüntüsünü fark etmektir: Ne zaman oluyor? Çocuk o sırada ne yapıyor? Farkına varıyor mu? Davranıştan sonra ne oluyor? Bu bilgiler değerlendirme ve destek planına katkı sağlar.

Hangi Durumlar Eşlik Edebilir?

Trikotillomaniye kaygı veya depresif belirtiler, obsesif kompulsif belirtiler ve başka beden odaklı yineleyici davranışlar eşlik edebilir. Tırnak yeme veya deri yolma bu davranışlara örnektir. Bazı çocuklarda dikkat güçlükleri de değerlendirmede önem taşır.

Eşlik eden durumlar her çocukta bulunmaz. Varsa belirlenmeleri, saç yolma davranışının günlük yaşamdaki etkisini anlamaya ve destek planını oluşturmaya yardımcı olur.

Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Çocuk ve ergen psikiyatristi, çocuk ve ailesiyle görüşerek yolma davranışının başlangıcını, sıklığını, tetikleyicilerini ve işlevselliğe etkisini değerlendirir. Çocuğun davranışı fark edip etmediği, azaltma girişimleri ve kopardığı saçı yutup yutmadığı sorulur. Okul yaşamı, akran ilişkileri ve eşlik eden ruhsal belirtiler de ele alınır.

Görüşmede çocuğun utanabileceği veya davranışı gizleyebileceği dikkate alınır. Yargılayıcı olmayan bir yaklaşım, çocuğun yaşadıklarını anlatmasını kolaylaştırır. Tanı, tek bir ölçek puanına veya saç kaybının fotoğrafına dayanmaz.

Tedavi Nasıl Planlanır?

Tedavi, çocuğun yaşına, davranışın şiddetine ve eşlik eden güçlüklerine göre düzenlenir.

Alışkanlığı Tersine Çevirme Eğitimi

Çocuk ve ergenlerde araştırmalarla desteklenen temel yaklaşımlardan biri, alışkanlığı tersine çevirme eğitimini içeren davranışçı terapidir. Bu çalışmada çocuk, elinin saça gittiği anları ve davranışın ortaya çıktığı koşulları fark etmeyi öğrenir. Ardından yolmayla aynı anda yapılamayacak alternatif bir davranış üzerinde çalışılır. Günlük ortama ilişkin düzenlemeler ve ailenin desteği de plana dâhil edilebilir.

Uygulama çocuğun gelişim düzeyine göre uyarlanır. Küçük bir çocuğun davranışı fark etme ve anlatma becerisiyle bir ergeninki aynı olmayabilir. Amaç çocuğu sürekli uyarmak veya davranışı için cezalandırmak değil, yolma örüntüsünü anlamak ve değiştirmesine yardımcı olmaktır.

İlaç Tedavisinin Yeri

Trikotillomani tanısı alan her çocuk için ilaç gerekli değildir. Çocuk ve ergenlerde ilaçların saç yolma davranışına etkisine ilişkin kanıtlar sınırlıdır. Örneğin N-asetilsisteinle yapılan kontrollü bir çocuk ve ergen çalışmasında plaseboya üstünlük gösterilmemiştir. Bu nedenle bir takviyeye veya ilaca aile tarafından başlanması uygun bir ilk adım değildir.

Eşlik eden başka bir psikiyatrik durum varsa onun tedavisi ayrıca değerlendirilebilir. Tedavi kararı, çocuğun bütün klinik durumu dikkate alınarak verilir.

Gidişatı Nasıldır? Destek Gecikirse Ne Olabilir?

Seyir çocuktan çocuğa değişir. Belirtiler bazı dönemlerde azalabilir, bazı dönemlerde yeniden artabilir. Uzun süreli bir izlem çalışması, bir grup çocukta saç yolma belirtilerinin yıllar boyunca devam edebildiğini göstermiştir; bu sonuç her çocuk için aynı gidişatın bekleneceği anlamına gelmez.

Davranış sürdüğünde saç ve ciltte hasar oluşabilir. Görünür saç kaybı nedeniyle çocuk saçını gizlemeye çalışabilir veya sosyal etkinliklerden kaçınabilir. Koparılan saçın yutulması ise ayrı bir tıbbi önem taşır: Nadir durumlarda sindirim sisteminde saç birikimine yol açabilir. Saç yutma öyküsüyle birlikte karın ağrısı, kusma veya kabızlık varsa tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.

Sık Sorulan Sorular

Saç yolmayı bırakamıyorsa çocuk yeterince çabalamıyor mudur?
Hayır. Davranış bazen farkına varmadan gerçekleşir. Çocuğun güçlüğünü suçlamak yerine davranışın ne zaman ve nasıl ortaya çıktığını anlamak gerekir.

Saç yolma, obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile aynı şey midir?
Hayır. Trikotillomani, OKB ile ilişkili bozukluklar arasında sınıflandırılır; ancak belirtileri ve tedavi çalışmasının odağı farklıdır. İki durumun birlikte bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Saç yeniden çıkar mı?
Bu, saç köklerinin durumu ve saç kaybının nedenine göre değişir. Uzun süren veya belirgin saç kaybında dermatolojik değerlendirme uygun olabilir.

Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?

Saç veya kıl yolma tekrarlıyor; görünür saç kaybına, sıkıntıya ya da okul ve sosyal yaşamda güçlüğe yol açıyorsa değerlendirme düşünülmelidir. Saç yutma davranışı, karın ağrısı veya kusma varsa tıbbi değerlendirme ayrıca önemlidir.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel tanı ve tedavi değerlendirmesinin yerine geçmez.

Kaynaklar

American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. Hair Pulling (Trichotillomania). Çocuk ve ailelere yönelik klinik bilgilendirme. (aacap.org)

Franklin ME ve ark. Behavior Therapy for Pediatric Trichotillomania: A Randomized Controlled Trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 2011. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

Rahman O ve ark. Preliminary Randomized Controlled Trial of Habit Reversal Training for Treatment of Hair Pulling in Youth. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology. 2017;27(2):132–139. (PubMed)

Bloch MH ve ark. N-Acetylcysteine in the Treatment of Pediatric Trichotillomania: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Add-On Trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 2013;52(3):231–240. (PubMed)

Schumer MC ve ark. Long-Term Outcome in Pediatric Trichotillomania. Depression and Anxiety. 2015. (PubMed)

DermNet. Trichotillomania. Saç kaybının ayırıcı değerlendirmesi ve saç yutmayla ilişkili tıbbi riskler. (dermnetnz.org)